# ANADOLUDA KURULAN İLK TÜRK DEVLETLERİ

- Bağlantı: https://eegitimim.com/anadoluda-kurulan-ilk-turk-devletleri/
- Yayımlanma: 2026-05-07T08:22:19+03:00
- Yazar: admin

* **DANİŞMENTLİLER**
 * Sivas ve Tokat çevresinde kuruldu.
 * Kayseri Ulu camii
 * Tokat Çukur Medrese (2014’te bulundu.)
 * Yağıbasan medresesi (Niksar/Tokat) (Anadolu’da kurulan ilk medresedir.)
 * Anadolu Selçuklu Devleti’ni en çok uğraştıran beyliktir.
 * Anadolu Selçuklu Devleti son verdi.
 * **SALTUKLULAR**
 * Erzurum ve çevresinde kuruldu.
 * Anadolu da kurulan ilk Türk devletidir.
 * Mama hatun türbesi
 * Tepsi minare
 * Üç kümbetler
 * Kale camii
 * Anadolu Selçuklu Devleti son verdi.

 * **MENGÜCEKLİLER**
 * Erzincan ve Divriği çevresinde kuruldu.
 * Divriği Ulu Camii ve Külliyesi
 * Mengücekliler zamanında Davut Şah döneminin bilim insanı Muvaffakidün Abdüllatif(
   Tıp,fizik,bilim insanı) Erzincan sarayında yaşamıştır.)
 * Mengücek eserleri **Erzincan Depremleri yüzünden çoğu günümüze gelmemiştir**.
 * **ARTUKLULAR**
 * Mardin, Diyarbakır, Batman çevresinde kuruldu.
 * Hasankeyf
 * Kızıltepe ulu camii
 * Malabadi köprüsü
 * Semanın medresesi
 * Hüsreviye medresesi
 * Koçhisar ulu camii
 * Necmeddin külliyesi
 * Hatuniye medresesi
 * Robotik ve sibernetik biliminin kurucusu **El Cezeri** (İbnül İzz) bu dönemde
   yaşamıştır.
 * Ünlü seyyah **Marco Polo** Artuklar Devleti’ni ziyaret etmiştir.
 * Anadolu Selçuklu Devleti son verdi.
 * **ÇAKA BEYLİĞİ**
 * İzmir ve çevresinde kuruldu.
 * İlk Türk denizcisi Çakan Bey’dir.
 * 1081 yılında kurduğu deniz kuvvetleri günümüzde D.K.K’nın kuruluş yıl dönümü 
   olarak kutlanır.

**İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ KÜLTÜR VE MEDENİYETİ**

 1.  **DEVLET YÖNETİMİ**
 2.  **HÜKÜMDAR**
 3.  **SEMBOLLERİ (HÜKÜMDARLIK ALAMETLERİ)**
 4.  OTAĞ
 5.  NEVBET
 6.  TUĞ (SANCAK)
 7.  KOTUZ(SORGUÇ)
 8.  YAY ÖRGİN
 9.  HUTBE
 10. HİLAT(HEDİYE)
 11. TIRAZ(ELBİSE)
 12. ÇETR (ŞEMSİYE)
 13. MENŞUR(HALİFE ONAYII
 14. BERAT(ATAMA ONAYI)
 15. PARA BASTIRMA
 16. ASA
 17. **UNVANLAR**
 18. KARA
 19. İLİG
 20. ERKİN
 21. MELİK
 22. SULTAN
 23. SULTAN-I AZAM
 24. BEY
 25. HAN
 26. HAKAN

 * **SARAY GÖREVLİLERİ**
 * Candar: Sarayı ve hükümdarı korur.
 * Silahtar: Hükümdarın silahıyla ilgilenir.
 * Çaşnigir: Hükümdarın yiyecekleriyle ilgilenir
 * Hansalar: Hükümdarın sofrasıyla ilgilenir.
 * Emir-i şikar: Hükümdara av partileri tertip eder.
 * Camedar: Hükümdarın kıyafetleriyle ilgilenir.
 * Şarapdar: Hükümdarın içecekleriyle ilgilenir.
 * Taştdar: Hükümdarın temizlik işleri ile ilgilenir.
 * **Hacip: **Hükümdar ve vezirden sonra gelen en yetkili kişidir.Hükümdar ile hükümet,
   hükümdar ile halk arasındaki bağları kurar,elçileri kabul eder,törenleri düzenler,
   uygun gördüklerini divan-ı mezalime çıkarır.En bilgili hacibe “**Has Hacip** 
   veya **Hacibülhüccab**” denir.
 * **Devlet görevlileri**
 * Amid: Sivil yönetici (şehirlerdeki mülki idareci)
 * **Amil : **Vergi toplayankişi
 * Şıhne: Askeri vali
 * Muhtesib: Belediye işlerinden sorumlu
 * Melik (tigin): Hükümdarın oğlu
 * Atabey(ataman): Hükümdarın eğitiminden sorumlu komutan
 * **DİVAN-I SALTANAT (DANIŞMA MECLİSİ)**
 * Devlet ve toplumun sorunlarının tartışılıp karara bağlandığı yerdir.
 * Başında sultan bulunur. Sultan yoksa Naip başkanlık eder. Son söz hükümdara aittir.
 * Bu divana bağlı alt divanlar şunlardır;

 * Divan-ı arz (ceyşül arz): Askerlik le ilgili işlemleri yapar başında, **emri 
   arz** vardır.
 * Divan-ı tuğra-i (inşai): Yazışmalara bakar başında **tuğrai **vardır.
 * Divan-işraf (denetim): Denetim yapar ancak ordu hukuk denetlemez başında **müşrifi
   memalik**(memleketin denetçisi) bulunur.
 * Niyabet-i saltanat: Hükümdarın olmadığı zamanlar toplanır.
 * Divan-ı istifa(düzenlemek) :ekonomi ile işleri yapar başında **müstevfi** bulunur.
 * Divan-ı mezalim: Zalimden zulüm görenlerin divanıdır. Başında Sultan vardır.

**Görevleri;**

 * Memurlar hakkındaki şikâyetleri inceler.
 * Katipleri aracılığı ile vakıfları denetler.
 * Siyasi suçları karara bağlar.
 * Muhtesib’in yerine getiremediği görevleri yerine getirir.
 * **HUKUK**

İlk Türk- İslam devletlerinde hukukun oluşmasında;

 * Köktürk-Akhun ve Uygur gelenekleri
 * Oğuzların kabile gelenekleri
 * İslamın getirdiği esaslar etkili olmuştur.

 * **TOPRAK YÖNETİMİ**

**MİRİ TOPRAK :**

 * Has
 * Vakıf
 * İkta

MÜLK TOPRAK:

 * ÖŞRİ: Müslümanlara verilen topraktır.
 * HARACİ: Gayri Müslimlere verilen topraktır.

**Pervaneci: Arazi kayıtlarını tutar.

Has toraklar: Geliri hükümdara ayrılan topraklardır.

Vakıf toraklar: Geliri dini ve sosyal kurumlara ayrılan topraktır.

İkta topraklar: Geliri devlet memurlarına ve komutanlara ayrılan topraklardır.

**İktanın özellikleri;**

 * Toprağın boş kalması engellenmiştir.
 * Vergiler toplanmıştır.
 * Memur maaşı ödenmiştir.
 * Masrafsız bir ordu kurulmuştur.
 * Bölgenin güvenliği sağlanmıştır.
 * Yetişen askere sipahi (barış zamanı) yada cebeli (savaş zamanı) denir.
 * Göçebe toplulukların yerleşik düzene geçirilmiştir.
 * Üretimin devlet kontrolünde yapılması sağlanmıştır.
 * Üretimde süreklilik ve verim sağlanmıştır.
 * Eyaletlerde devlet otoritesi sağlanmıştır.
 * **SOSYAL HAYAT**
 * **Kümbet**: Siyasilerin adına dikilmiş anıt mezar
 * **Türbe**: Din adamlarının mezarı.
 * **Tekke –zaviye-dergah**: Din öğretilen kurumlar.
 * **Bimarhane-darülafiye-darüşşifa-maristan**: Hastane
 * **İmarethane**: Aş evi
 * **Tabhane**: Hasta yakınlarına yapılan konuk evi
 * **Debbahhane** (Tabakhane): Deri işlenen yerlerdir.
 * **Kapan**: Tek bir cins malın satıldığı yerdir.
 * **Kapan emini**: Kapanı koruyan görevli.
 * **Bedesten**: Birden fazla çeşidin bulunduğu günümüz alışveriş merkezleridir.
 * **Sebil**: Çeşme
 * **Külliye:** Camii yanlarına yapılan toplu yapılar (yatakhane,camii,imarethane,
   hamam,medrese bulunur.)
 * **Tutmaç**: Türklerin milli yemeği 11.yy da Ramazan ayının ilk günü yapılır.
 * **ORDU**
 * **GULAM**
 * **Gulaman-i saray:** Merkezi ordudur. Biştegani adı verilen 3 ayda bir maaş alır.
   Türk-gayrimüslim bir arada bulunur. Hükümdarı korur.
 * Hassa: Ordunun vurucu gücüdür. Topraktan alınan vergiler (ikta) ile geçinir. 
   Sadece Türklerden oluşur.
 * **Eyalet askerleri**
 * Sipahiyan
 * **Yardımcı kuvvetler**
 * Türkmenler
 * Melik ve atabeylerin askerleri
 * Bağlı beylik ve devlet ordusu

Not: **İslam öncesine göre orduya getirilen en büyük yenilik Gulam sistemidir**.

 * **EĞİTİM**
 * İlk medrese Karahanlılar zamanında açılan Semerkant medresesidir. Anadolu’da 
   açılan ilk medrese Yağıbasan Medresesi’dir.
 * Büyük Selçuklu Devleti’nin en önemli medresesi Nizamiye Medreseleri’dir. Büyük
   Selçuklu Devleti’nin ilk medresesi **Nişabur Medresesi**’dir.
 * Bu medreselerin açılma nedenleri ;
 * Bilim insanı yetiştirmek
 * Zararlı fikirlere fikir ile karşılık vermek
 * Devlet memuru ihtiyacını karşılamak
 * Anadolu Selçuklu devletindeki ilk medrese Kayseri Koca Hasan Medresesi’dir.
 * Osmanlı’nın ilk medresesi İznik Medresesi’dir.
 * Medresenin öğretmenine **müderris**, öğrencisine **danişment**, alınan diplomaya
   ise **icazetname **denir.
 * Medreseler de okutulan dersler 2 ye ayrılır.

**1.AKLİ BİLİMLER:**

 * Heyet- Astronomi
 * Nücum-Astroloji-Yıldızlar
 * Riyaziye- Matematik
 * Müsellesat-Trigonometri
 * Cebr-Matematik
 * Simya-Kimya
 * Hesap-Matematik
 * Mantık dersleri-Felsefe
 * Dil dersleri
 * Tarih
 * Coğrafya
 * Fizik
 * Hendese-Mühendislik

**2.NAKLİ BİLİMLER**

 * Megazi – Savaşları
 * Hadis- Sözleri.Uğraşana **Muhaddis** denir.
 * Sünnet -Davranışlar
 * Siyer-hayatı
 * Arapça
 * Kuran-ı Kerim
 * Kelam – İslam felsefesi
 * Fıkıh- İslam hukuku
 * Tefsir-Uğraşana **Müfessir** denir.
 * Meal
 * Farsça

**MİMARİ VE SANAT**

**Mimari:**

 * Ayşe Bibi türbesi ve Arap Ata türbesi – Karahanlılar
 * Leşker-i Bazaar Camii – Gazneliler
 * Mimaride Türk üçgeni kullanılırken minareler çifte yapılmıştır. Çift devleti 
   sembolize etmektedir.

**Sanat :**

 * Bu dönemde Arapçayı güzel yazma sanatı olan Hat sanatı gelişmiştir
 * Bilinen ilk Türk Hattatı **Amasyalı Yakut’**tur.
 * Resmin yerini ise minyatür sanatı almıştır.
 * Dönemin bilim insanı **Cezeri **yaptığı mekanik tasarımları **Otomato** aslı 
   eserinde toplamıştır.
 * Ayrıca kitap süsleme sanatı olan **Tezhip **bu dönemde gelişmiştir.
 * Ayrıca dokumacılık, çinicilik, ebru sanatı, vitray(cam süsleme) telkari, malakari
   gelişme göstermiştir.

**ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ**

 * 1075 yılında Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik’te kurulmuştur.
 * I.Haçlı Seferi sonunda merkezini İznik’ten Konya’ya taşımıştır.
 * Zamanla Danişmentliler, Saltuklar, Artuklular ve Mengücekler’e son vererek Anadolu
   da Türk siyasi birliğini sağlamıştır.
 * 1176 Miryakefalon (Yurt tutan savaşı)(Kumdanlı) ile Bizans’ı mağlup etti.(Anadolu
   kesin Türk yurdu haline geldi I.Mesut’tan itibaren Avrupalı kaynaklar Anadolu’dan
   Türkiye diye bahsetti.)
 * Bu devletin zamanında ticareti geliştirmek için;
 * Alanya, Antalya, Sinop, Samsun ve Kırım’ın Suğdak limanı fethedilmiştir.
 * Kervansaraylar yapılmıştır.
 * Dünyada ilk defa sigortacılık sistemi başlatılmıştır.
 * Kıbrıs krallığı ve Venedik ile ticaret antlaşmaları imzalanmıştır.
 * Sivas ticarette istasyon merkezi haline gelirken, Kayseri’de milletlerarası fuar
   olan “ **Yabanlu Pazarı**” kurulmuştur.
 * 1230 yılında Yassı Çemen Savaşı’yla Harzemşahlar yenildi.
 * 1240 yılında Türk tarihinin ilk dini nitelikli toplumsal ayaklanması olan **Baba
   İshak İsyanı **ortaya çıktı. İsyanın nedenleri; devletin iyi idare edilememesi,
   Türkmenlerin otlaklar yüzünden yerli halkla geçinememesi ve Türkmenlerin Müslüman
   olmalarına rağmen eski inançlarını terk edememeleri.
 * 1243 yılında İlhanlılarla yapılan **Kösedağ Savaşı** kaybedildi. Bu savaşın sonuçları
   şunlardır;
 * Anadolu da Türk siyasi birliği bozuldu. (2. kez Türk beylikleri kuruldu. Anadolu
   tahrip edildi.
 * Anadolu Selçuklu Devleti İlhanlılara tabi(bağlı) hale geldi.

**ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ KÜLTÜR VE MEDENİYETİ**

 1. **DEVLET YÖNETİMİ**
 2. Hükümdar: **Keyhüsrev, Keykavus, Keykubat** Farsça unvanlar olup bunları kullanan
    tek devlet Anadolu Selçuklu Devleti’dir.dir. “**Key**” ise  sultan anlamına gelmektedir.
 3. **Divan-ı Ala:** Tüm devlet meselelerinin tartışılıp karara bağlandığı yerdir. **
    Divan-ı Pervane** ise ;ikta topraklarının dağıtımından sorumlu olan divandır.Görevlisine
    ise **pervaneci **denir.

        Divan-ı berid: Haberleşme, posta işlerine bakar.

 * **İLİM İNSANLARI**
 * **Sadrettin Konevi**: Konya’ ya ismini veren ilim insanıdır.
 * **Hz. Mevlana**: Kebir ve Mesnevi
 * **Yunus Emre** : Risalettin-i nushiye
 * **Hacı Bektaşi Veli**: Makalat
 * **Nasrettin Hoca**: Nükte ustasıdır.
 * **Aşık paşa**: Garipname eseriyle ünlüdür.
 * **Hacı Paşa: Anadolu’nun İbni Sinası’dır.**
 * **Ravendi**: Tarihçidir. Türkiye Selçuklu Tarihi adındaki eserini I.Gıyaseddin’e
   sunmuştur.
 * **EKONOMİ**
 * Allah yolunda birliktelik anlamına gelen fütüvvet anlayışına göre birleşen esnaf
   örgütlenmesine** Ahilik denir.** Ayrıca o dönemde Avrupa’da sadeceHrıstiyanların
   üye olabildiği **Gild** ve **Hansa** adında esnaf teşkilatları bulunmaktadır.
 * Kurucusu Ahi Evran’dır.
 * Bu teşkilatın felsefesini kuruluş yapısını Ahi Evran’ın yazdığı **Letaif-i Hikmet**
   kitabından öğrenilir.
 * Bu teşkilata **gayrimüslimler giremez**.
 * Ahilik Osmanlı’da** Lonca** olarak devam etmiştir
 * İhtiyaca göre mal üretimi yapar.
 * Malın kalitesini denetler.
 * Ahiler yalan söyleyemez.
 * Gerektiğinde Cihat’a katılır.
 * Mesleki eğitim verir.
 * Yeni dükkân açacaklara kredi verir.
 * Hâsılat ne kadar esnaf varsa bölüştürülür.
 * Hâsılatın %1 ile %10 u arasında ortak sandığa para kesilir.
 * Malın fiyatını belirler.
 * Merkezleri **Kırşehir, Konya, Kayseri**’dir.
 * Ahi Evran’ın eşi **Fatma Bacı** da esnaf eşlerini eğitmek ve yetim kalan kız 
   çocuklarını korumak için **Bacıyan-ı Rum** ( Anadolu Kadınları) teşkilatını kurmuştur.
   Bu teşkilatın sloganı “**aşına, eşine ve işine dikkat et**”dir.
 * **MİMARİ**
 * Osmanlı’ya ait eserler; **Edirne, İstanbul, Bursa ve Trabzon** şehirlerinde yoğundur.
   Ayrıca eserin içinde  Sultan, Paşa, Yeşil kelimeleri varsa  Osmanlı’ya aittir.
 * Kayseri, Konya,Alanya,Antalya,Sivas,Erzurum,Ankara,Kırşehir ‘deki eserler ASD’ye
   aittir.Örneğin;
 * Kırşehir: Cacabey Medresesi
 * Konya : Alaeddin Camii,Karatay Medresesi,Beyşehir Ulu camii
 * Kayseri: Hunad Hatun türbesi
 * Sivas : Gök Medrese
 * Erzurum : Çifte Minareli Medrese
 * Ankara: Akköprü, Arslanhane  Camii

**Anadolu Selçuklu Devleti’nin ilkleri;**

 * En eski camii: Konya **Alaaddin Camii**
 * En eski hastane: Kayseri **Gevher Nesibe Darüşşifası**
 * En eski medrese: Kayseri **Koca Hasan Medresesi**
 * En eski kervansaray: Alay** Han**

**ANADOLU’DA KURULAN II.TÜRK BEYLİKLERİ**

 * **OSMANOĞULLARI:** Söğüt ve Domaniç’te kuruldu. Merkezi otoritesi en güçlü olan
   Türk İslam devletidir.
 * **KARAMANOĞULLARI**: Karaman ve Konya çevresinde kuruldular. Kendisini Anadolu
   Selçuklu Devleti’nin varisçisi saydı. Bu yüzden Osmanlı’yı en çok uğraştıran 
   beylik oldu.1277’de Karamanoğlu Mehmet Bey Türkçeyi resmi dil ilan etti.
 * **GERMİYANOĞULLARI**: Kütahya ve çevresinde kuruldu. Osmanlı devletine çeyiz 
   yoluyla katılmışlardır.
 * **DULKADİROĞULLARI**: Maraş’ta kuruldular. Osmanlı’ya katılan en son beyliktir.

**Denizci olanlar:**

 * **HAMİTOĞULLARI**: Isparta, Antalya, Eğridir’de kurulmuşlardır. Osmanlı devletine
   topraklarını satarak para yoluyla katıldılar.
 * **KARESİOĞULLARI**: Çanakkale, Balıkesir de kuruldu. Osmanlıya katılan ilk beyliktir.
 * **SARUHANOĞULLARI:** Manisa
 * **MENTEŞEOĞULLARI**: Muğla’da kuruldular. Güney Batı Anadolu’nun Türkleşmesine
   katkı sağladılar.
 * **CANDAROĞULLARI** (İSFENDİYANOĞULLARI):Sinop ve Samsun’da kuruldular.
 * **AYDINOĞULLARI**: Aydın’da kuruldu. **Türk tarihinde Venedik’e ilk kapitülasyon
   veren devlettir**.(1348)

**10.VE 13.YY’DA KURULMUŞ DİĞER TÜRK DEVLETLERİ**

 * **AKKOYUNLULAR**
 * En önemli hükümdarı Uzun Hasan’dır. Avrupa’da “**Küçük Türk**” diye anılır.( 
   Fatih’ten ayırt etmek için )
 * Kuran-ı Kerim-i Türkçe’ye çevirmişlerdir.
 * Şii karakterli bir devlettir.1402 Ankara Savaşı’ndan sonra Osmanlı’ya rakip olmuşlardır.
 * 1473 yılında Fatih ile yaptığı Otlukbeli Savaşı’nı kaybedip yıkılmıştır.
 * Dönemin bilim insanı Ali Kuşçu hem Akkoyunlar’da hem de Fatihin daveti üzerine
   Osmanlı Devleti’nde yaşamıştır.
 * Balbal dikme geleneğini devam ettirmişlerdir.

 * **HARZEMŞAHLAR**
 * Harezm  bölgesinde kurulmuştur.
 * Kurulduğu yerin ismini almıştır.
 * Kendini Büyük Selçuklu Devleti’nin varisçisi olarak görmüştür.
 * İlhanlılar  Otrar Faciası’nı yaşatmışlardır.

 * **TİMUR DEVLETİ**
 * 1402 Ankara Savaşı’yla Osmanlı’yı Fetret dönemine sokarken Karadeniz’in üstünde
   bulunan Altın ordu devletinin yıkarak Rusların Karadeniz’e inmesini sağlamıştır.
 * Bu zamanda Uluğ Bey, Hüseyin Baykara, Ali Şir Nevai ve İsa Savcı gibi önemli 
   bilim insanları yetişmiştir.Ali Şir Nevai; **Muhakemetü’l lugateyn **adında yazdığı
   eserinde Türkçe nin Farsça’dan üstün olduğunu ispat etmeye çalışmıştır. Kendisi
   Çağatay Türkçesi’nin en büyük şairi kabul edilir.
 * **MOĞOL İMPARATORLUĞU**
 * Kurucusu Cengiz Han’dır. Kendisi ölmeden önce oğulları ve torunları arasında 
   ülkeyi paylaştırmıştır. Moğol Devleti parçalanarak;  Altınordu, Kubilay (Çin’de
   kurulmuştur. Asimile olmuştur. Ünlü seyyah Marco Polo bu devleti ziyaret etmiştir.)
   İlhanlı ( 1258’te Abbasilere son vermiştir. Ayrıca Batıniliği’de ortadan kaldırmıştır.)
   Çağatay devletleri kurulmuştur.
 * **BABÜR İMPARATORLUĞU**
 * 1526’da Hindistan’da kuruldu.
 * Babür Şahı Cihan Şah Eşi Mümtaz Sultan’a ( Nur Banu Sultan ) Hindistan’ın Agra
   kentinde Tac Mahal’i yaptırmıştır. Ayrıca Babür Şah kendi yaşamını anlattığı 
   eseri “Vekayi”(Babürname)’dir.
 * 1858’de İngiltere yıkmıştır.