# İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK TARİHİ

- Bağlantı: https://eegitimim.com/islamiyet-oncesi-turk-tarihi/
- Yayımlanma: 2026-05-07T08:15:28+03:00
- Yazar: admin

Türk kelimesi ;türeyen,çoğalan,miğfer,güçlü,erdemli,olgun anlamına gelir.Türk kelimesi
Çin ,Bizans, Arap, Pers (İran) kaynaklarında geçer.

**TÜRK GÖÇLERİNİN NEDENLERİ**

 * Çin ve Moğol baskısı
 * Kuraklık (iklim değişikliği )
 * Yeni yerler görme isteği
 * Nüfusun artması
 * Türk cihan hâkimiyeti iddiası
 * Boylar arası mücadele
 * Göç eden bir boyu diğerinin de takip etmesi

**TÜRK GÖÇLERİNİN SONUÇLARI**

 * Kültürel etkileşim yaşanmıştır.
 * Göç eden Türklerin dil ve din yapısında değişiklikler olmuştur.
 * Türk tarihinin bir bütün içinde incelenmesi zorlaşmıştır.
 * Gidilen bölgelerde Türkler devlet kurmuşlardır.
 * Bilinen ilk Türk boyu İskitler’dir. Günümüzde Rusya’da yaşayan **Yakut Türkleri**
   İskitlerin torunları olarak kabul edilir.** Bozkırın Kuyumcuları** olarak bilinirler.
 * Bilinen ilk Türk devleti ise Asya Hun Devleti’dir.

**ASYA HUN DEVLETİ**

 * Başkenti Ötüken’dir. Türklerin milli başkentidir.
 * En bilinen hükümdarı Mete Han’dır.
 * Türk tarihinde bütün Türk boylarını bir bayrak altında toplayan ilk devlettir.
 * Mete Han bulduğu onluk sistem sayesinde kalabalık ve düzensiz Çin ordularını 
   mağlup edip onları vergiye bağlamıştır.(Milli benliklerini kaybetmemek kalabalık
   Çin nüfusu içinde asimile olmamak için)
 * Metehan ‘ın ölümünden sonra devlet ikiye ayrılmıştır.

**KAVİMLER GÖÇÜ SONUÇLARI**

 * Doğu imparatorluğu ikiye ayrıldı.
 * Avrupa’nın bugünkü milletleri oluştu.
 * Avrupa da Hristiyanlık yayıldı.
 * Avrupa da feodalite rejimi (derebeylik)ortaya çıktı.
 * Avrupa Hun devleti kuruldu.
 * İlk Çağ kapandı Orta çağ açıldı.

**AVRUPA HUN DEVLETİ**

 * En önemli hükümdarı Attila’dır.
 * Attila Doğu Roma üzerine yaptığı seferler sonucu bu devleti Margos ve Anatolyus
   Antlaşmaları ile vergiye bağladı. Daha sonra ise Roma’ya kadar gelmiştir. Ancak;
 * **Papa’nın ricası,**
 * **Doğu’da Sasani tehlikesinin bulunması,**
 * **Roma’nın Hıristiyanlarca kutsal kabul edilmesi,**
 * **Batının gücünü kırdığına inanması** gibi sebeplerden dolayı Roma’yı almaktan
   vazgeçti.
 * Atilla’ya bu olaydan sonra Hıristiyanlar tarafından **Tanrı’nın Kamçısı** unvanı
   verildi. Ayrıca Almanların Nibelungen Destanı’nda Attila “ **Etzel**” olarak 
   geçmektedir. Nibulengen destanı Hun-Burgond mücadelesini anlatmaktadır.

**AVARLAR (JUAN JUAN)**

 * İstanbul’u kuşatan ilk Türk devletidir.(Sasaniler ile birilikte)
 * Avarlar Hunlar gibi hem Orta Asya’da hem de Avrupa da devlet kurmuşlardır.

**PEÇENEKLER**

 * Devlet kuramamışlardır.
 * 1071 Malazgirt Savaşı sırasında taraf değiştirerek savaşın kazanılmasını sağlamışlardır.
 * Bizans’ta ücretli askerlik yapmışlardır.

**KUMANLAR**

 * Oğuzlar ile yaptıkları mücadeleler Dede Korkut hikâyelerine, Ruslarla yaptıkları
   mücadelelerle İgor destanına konu olmuştur.

**SİBİRLER**

 * Bugünkü Sibirya’ya adını veren Türk boyudur. Sibir veya Sabar “**Yolundan sapan**”
   demektir.

**BULGARLAR**

 * İtil Bulgarları:  İslamiyeti kabul ettiler. **İlk Müslüman Türk Devleti’dir**.(
   Almış Han zamanında)(2015 Müfredat Değişikliğidir.)
 * Tuna Bulgarları: Hıristiyanlığı kabul ettiler. Çar Unvanını kullanan ilk Türk
   devletidir.

**ORTA  ASYA’DA KURULAN TÜRK DEVLETLERİ VE BOYLARI**

**KÖKTÜRKLER**

 * Kurucusu Bumin Kağan’dır.İl kağan Unvanıyla başa geçmiştir.
 * Türk adıyla kurulmuş ilk Türk devletidir.
 * Orta Asya’dan Bizans’a ilk elçi gönderen  (yani ilk diplomasiyi başlatan) devlettir.
   Elçinin adı Manyak’tır.
 * Asya Hunları’ndan sonra Orta Asya’da siyasi birliği kuran ikinci Türk devletidir.
 * İpek yoluna hâkim olabilmek için Akhunlar’a karşı Sasanilerle, Sasaniler’e karşı
   Bizans’la işbirliği yapmıştır. Zamanla Çin Devleti tarafından yıkılmışlardır.

Bu esaret döneminde Çin e karşı ilk istiklal hareketini Kürşad başlatmıştır.(İlk
milli istiklal ayaklanmasıdır.) Kürşad’dan hariç **Nişufu **denilen bir askerde 
isyan etmiştir.

 **KUTLUKLAR (II.KÖKTÜRK)**

 * Orhun Abideleri bu devletin zamanında yazılmıştır.
 * Batılıların “**Türklerin Bismarc’ı**” dedikleri **Vezir Tonyukuk** bu dönemde
   yetişmiştir.

**UYGURLAR**

 * Türk tarihinde ilk kez din değiştiren devlettir. (Budizm, Manihaizm )
 * İlk defa yerleşik hayata geçen Türk devletidir.
 * Zamanla savaşçılık özelliklerini kaybettiler.
 * Harf hareketli matbaayı kullandılar.
 * Türk tarihinde ilk defa kütüphane kurdular.
 * İlk örgün eğitim kurumlarını oluşturdular.
 * İlk defa Türk tiyatrosunun temelleri attılar. Yine şan, opera ve pandomim sanatlarında
   ileri gittiler.
 * Moğolları devlet yönetiminde etkilediler. Moğollar Uygurlar için “ **Hocam**”
   ifadesini kullanmışlardır.
 * Töreleri yazılı hale getirdiler.
 * Türk tarihinde bankacılığın temellerini attılar.
 * Çinlilerin Uygur veya Tatar tuzu olarak nitelendirdikleri **Nişadır **denilen
   madeni kullandılar.

**KIRGIZLAR**

 * Dünyanın en uzun destanı olan Manası oluşturdular.
 * Cengiz Han’a itaat eden ilk Türk devletidir.
 * Ölülerini yakan tek Türk kavmidir.

**OĞUZLAR**

 * Büyük ve Anadolu Selçuklu ile Osmanlı yı kuran boydur.
 * Müslüman olanına Türkmen denir.
 * Oğuz adından ilk defa Orhun Abideleri’nde bahsedilir.
 * Hristiyan Oğuza “Uz” denir. Günümüzde Uzlar Romanya’nın Dobruca bölgesinde **
   Gagauz Türkleri** olarak yaşamlarını sürdürmektedir.

**KARLUKLAR**

 * İslamiyeti kabul eden ilk Türk boyudur
 * Karahanlılar devletinin kurulmasında ve Talas Savaşı’nın kazanılmasında etkili
   olmuşlardır.

**HAZARLAR **

 * Museviliği kabul eden ilk ve son Türk devletidir.
 * **Kürk Yolu**’nu kullanarak zenginleşmişlerdir.
 * Ordularına ücretli askerler almışlardır.
 * Hazar denizine ismini vermişlerdir.
 * Yaşadıkları döneme **Hazar Barış Çağı** denilmiştir.
 * Müslüman Araplarla savaşarak İslamiyet’in Kafkasya da yayılmasını bir süreliğine
   engellediler.
 * Hazarların içinde yaşayan Müslümanları yönetenlere **Hazz** adı verilmiştir.
 * Günümüzde Polonya’da Karaim veya Karaçay Türkleri olarak varlıklarını sürdürmektedirler

**TÜRGİŞLER**

 * Baga Tarkan kendi adına para bastırdı.
 * Hazarlar gibi Müslüman Araplarla savaşarak İslamiyet’in Orta Asya’da yayılmasını
   bir süreliğine engellediler.

**AKHUNLAR ( EFTALİTLER)**

 * Afganistan’da kurulmuştur.İranlılar tarafından **Eftalit **olarak isimlendirilmişlerdir.
 * Bir süre İpek yoluna hakim olmuşlardır.Hindistan bölgesine ilk egemen olan Türk
   devletidir.

**BAŞKURTLAR**

 * 1736-39 yılları arasında Rusya’ya başkaldırmışlardır. Günümüzde Rusya’ya bağlı
   Başkurdistan Devleti olarak yaşamlarını sürdürmektedir.

**İSLAM ÖNCESİ KÜLTÜR VE MEDENİYETİ**

 1.  **DEVLET YÖNETİMİ**
 2.  **HÜKÜMDAR**
 3.  **Sembolleri**
 4.  Otağ (çadır)
 5.  Nevbet (davul)
 6.  Örgün(taht)
 7.  Asa
 8.  Kotuz (sorguç)
 9.  Ordu
 10. Toy (ziyafet)
 11. Kama
 12. Kemer
 13. Tuğ (sancak)
 14. Yay
 15. Kılıç
 16. **Unvanları**
 17. Kağan
 18. Hakan
 19. Han
 20. Erkin
 21. İlig
 22. İdikut
 23. İlteber
 24. İlteriş
 25. Yabgu
 26. Tanhu
 27. Şanyü

 * **Hükümdarın görevleri**
 * Ülkenin bağımsızlığını korumak
 * Kurultaya başkanlık etmek
 * Törelerin değişmesi için kurultaya istek göndermek
 * Ordunun başında sefere çıkmak
 * Töreleri uygulamak

**Gök tanrının hükümdarı donattığı yetkiler:**

 * Kut: Siyasi                                                           Küç (güç):
   Askeri                              Ülüş (ülüg): Ekonomik kuvvet

 * **DEVLET GÖREVLİLERİ**
 * **Ayuki:**               hükümet
 * **Ayguci:**             vezir
 * **Apa:**                 sivil yönetici
 * **Tudun:**             vergi memuru
 * **Tamgacı:**         yazıcı
 * **Ağılığ:**              hazineden sorumlu
 * **Tarkan:**            komutan
 * **Sübaşı:**             Oğuzlar’da komutan
 * **Yargan:**           yargıç
 * **Yarlığ:**              hakanın emri
 * **Tigin:**               hükümdarın oğlu
 * **Ataman (İnanç)( İnal)** Tiginlerin eğitiminde sorumlu devlet görevlisi.
 * **Şad:**               hanedan üyesi komutan
 * **Tutuk:**           askeri vali
 * **Otacı:**             tabip
 * **Böri:**               kağan muhafızları
 * **İKİLİ TEŞKİLAT (FEDERATİF DEVLET ANLASYIŞI )**

**Batı:** Yabgu batı kanadı sorumlusu **Doğu:** Hakan

Federatif devlet anlayışı bulunur. Yani batı içişlerinde serbest dış işlerinde doğuya
bağlıdır.

 * **KURULTAY (TOY,KENGEŞ)**
 * Hükümdarı seçer ve törelere uymayan hükümdarları görevinden azleder.
 * Hükümdarın isteği ile töreleri değiştirir.
 * Savaş barış antlaşma gibi devlet ve toplumsal kararlar alır.

**Üyeleri şunlardır;**

 * Hakan
 * Hatun: Elçi kabul eder, asker ve sarayı var, devleti yönetir.
 * Hanedan üyeleri
 * Boy beyleri
 * İleri gelenler
 * Komutanlar

Kurultay’a katılan tüm üyelere **Toygun **adı verilir.

 * **HUKUK**
 * Sözlü hukuk kurallarına töre denir.
 * Töreleri yazıya geçiren Uygurlar’dır.
 * Töreler hakanın isteği ile kurultayın kararıyla değişir.
 * Göçebe yaşamdan dolayı hapis cezaları kısadır.
 * Töreye hakan da dâhil herkes uymak zorundadır.
 * **SOSYAL HAYAT**
 * Managomi tipi evlilikler görülür
 * Halkın kaldığı çadırlara **yurt **adı verilir
 * Toplumsal sıralama şöyledir.(Yukarıdan aşağıya)
 * İl :              devlet
 * Budun :    millet
 * Boy:          bod
 * Urug:        sülale
 * Oguş :      aile

**Göçebe yaşamın sonuçları;**

 * Savaşçılık özelliği artmıştır.
 * Yazı geç kullanılmıştır.
 * Sınıf farklılıkları görülmez.
 * Hayvan üslubu kullanılır.
 * Mimari bulunmaz.
 * Sanat eserleri taşınabilir malzemeden yapılır.
 * Hapis cezaları kısadır.
 * **DİN VE İNANIS**
 * **DİNLER**
 * Gök tanrı
 * Hrıstiyan
 * Musevilik
 * Maniheizm
 * İslamiyet
 * Budizm
 * **İNANÇ**
 * Atalar kültü:      Öldükten sonra ataları ziyaret etme.
 * Doğalar kültü:   Doğadaki bazı varlıkların kutsal olduğuna inanma.
 * Şamanizm :       Büyü,sihir.
 * Totem :
 * **KAVRAMLAR**
 * Kült:                      İnanç
 * Kurgan:                Mezar
 * Balbal:                 Mezartaşı (bengütaş)(Akkoyunlular ve Karakoyunlular bu
   geleneği sürdürmüşlerdir.)
 * Kam(baksı):       Din adamı
 * Şaman:               Din adamı
 * Tamu:                 Cehennem
 * Uçmağ:              Cennet
 * Eşük:                  Kefen
 * Yuğ:                   Cenaze töreni

 * **ORDU**

Onlu sistem sıralaması

 * On         takım           onbaşı
 * Yüz        bölük          yüzbaşı
 * Bin        tabur            binbaşı
 * Onbin    tümen         tümenbaşı

Türklerin onlu sistemi kullanılmasıyla beraber hemen hemen bütün Türk ve dünya devletleri
bu sistemi kullandı.

 * Türkler dünyayı en çok askerlik alanında etkiledi.
 * Ordu-millet anlayışı bulunur.
 * Savaş öncesi düşmanın durumunun öğrenilmesi amacıyla Yelme adı verilen keşif 
   birlikleri gönderilir.
 * Ordu, Hilal (turan),Sahte Ricat (geri çekilme) Kurt Kapanı ve Pusu taktikleri
   kullanmıştır.

 * EKONOMİ

| PARA | CİNSİ | DEVLET | 
| Yarmak | Bez | Köktürkler | 
| Kamdu | Bez | Köktürkler | 
| Kuanpoyu | Bez | Uygurlar | 
| Çav | Kağıt | Uygurlar | 
| Böz | Bez | Uygurlar |

Not: Türk tarihinde parayı ticarette bir değişim aracı olarak kullanan ilk devlet
Köktürkler’dir.

 1.  SANAT
 2.  Minyatür
 3.  Fresko:duvar resmi  (Bu resimle uğraşanlara Bedizci denir.)
 4.  Çadırcılık
 5.  Dokumacılık
 6.  Halıcılık
 7.  Maden işlemeciliği
 8.  Çinicilik
 9.  Heykel (balbal taşlarının yontulması)
 10. YAZI DİL VE EDEBİYAT
 11. Alfabe;
 12. Köktürk (Orhon)
 13. Uygur
 14. Çin
 15. Soğd (İran)
 16. Kiril
 17. Fars
 18. Arap
 19. Latin
 20. **EDEBİYAT**

**YAZILI EDEBİYAT**

**1.ORHUN ABİDELERİ**

 * 8.yy yazılmıştır.
 * Moğolistan’da bulunur.
 * Türk tarihi ve edebiyatının ilk yazılı örneğidir.
 * W.Thomsen tarafından okunmuştur.
 * Hükümdarın halka karşı görevleri anlatılır.
 * Vezir Tonyukuk (725) Bilge Kağan (732) ve Kültigin (735) adına Yollug Tigin tarafından
   dikilmiştir.
 * İlk Türk tarihçisi ve yazarı vezir Tonyukuk’dur.
 * Runik yazı çeşidindeki işaretler kullanılmıştır
 * Bir tarafı Türkçe bir tarafı Çince’dir.
 * Kutluklar zamanında dikilmiştir.

**2**.**Şine Uşu ,Karabalgasun Moyen-Çur  ve Taryat (Terhin):** Uygurlara aittir.

**3.** **Yenisey Yazıtları: Kırgızlara** aittir.

**SÖZLÜ EDEBİYAT**

 * Sav:                               Atasözü
 * Koşuk:                           Kopuz (saz) eşliğinde söylenen şarkılar)
 * Sagu:                             Ağıt
 * Hikaye :                        Dede korkut (Oğuz –Kıpçak mücadelesi)

 * **Destanlar**
 * ALPER TUNGA/ŞU :                      İSKİTLER
 * ERGENEKON/BOZKURT:             KÖKTÜRKLER
 * OĞUZ KAĞAN:                              ASYA HUN
 * TÜREYİŞ VE GÖÇ :                       UYGURLAR
 * ATTİLLA /SİHİRLİ GEYİK:             AVRUPA HUN

MANAS :                                        KIRGIZLAR