Read Time:8 Minute, 42 Second

Yerin Yapisi ve Olusumu Konu Ders Anlatimi

Yer yapısını oluşturan katmanları yer kabuğu manto ve çekirdekten oluşur.

Yer kabuğu Siyal ve Sima oluşur.

Sial: Bileşiminde silisyum ve alüminyum elementlrivar.Genel olarak kıtala­rın altında kalın okyanus tabanları altında incelir.

Sima; Bileşiminde silisyum ve magnezyum elementleri var.yoğun bu tabaka magmanın içine gömülmüş ve yüzer halde bulunmaktadır.

Manto

Yerkabuğunun altında bulunan katmandır. Üst manto ve alt manto olmak üzere iki bölümden oluşur. Kıta kaymaları, volkanik hareketler ve depremler ile magmanın konveksiyonel hareketleri enerjilerini bu katmandan alır. Mantonun üst kesimi yüksek sıcaklık ve basınçtan dolayı elastiki özellik gösterir. Alt ke­simleri ise sıvı halde bulunur.

Çekirdek

Geosferin en yoğun ve en sıcak katmanı olup iç ve dış çekir­dek olmak üzere iki katmandan meydana gelmiştir.

Jeolojik Devirler ve Özellikleri

Ikel zaman (Prekambriyen);

Kıta çekirdekleri oluşmuştur. Ör­neğin; Grönland, Sibirya, Doğu Kanada, Arap Yarımadası yeryü­zünün ilk kara parçalarındandır.

Birinci Jeolojik Devir (Paleozoik)

370 milyon yıl Karalar üzerinde canlı hayatı baş­layıp gelişmiştir. Şiddetli kıvrım hareketleri ve volkanizma olmuştur. Taş kömürü yatakları oluşmuştur.

İkinci Jeolojik Devir (Mesozoik)

170 milyon yıl

Kıtalar ayrılmaya başlamıştır. Tetis Denizi(Anandolu) tabanında geniş çaplı tortullanmalar oluşmuştur. Dinazorlar bu devirde ortaya çık­mıştır.

Alp orojenezine hazırlık dönemidir.

 

Üçüncü Jeolojik Devir (Tersiyer)

80 milyon yıl

Alp-Himalaya kıvrımlı dağ kuşağı oluşmuştur.Türkiye’de

Kuzey Anadolu kıvrım dağları ile Toroslar oluşmuştur

Atlas ve Hint okyanusu ortaya çıkmıştır.

Şiddetli yer hareketleri ve volka­nik etkinlikler olmuştur. Linyit, petrol, tuz ve bor yatakları oluşmuştur.

Kıtalar zamanın başlarında bu­günkü görünümlerini almıştır.

Dördüncü Jeolojik Devir (Kuaterner)

2 – 2,5 milyon yıl

Dört buzul çağı yaşanmıştır. Son döneminde sıcaklığın artma­sıyla günümüzdeki iklim koşulları belirmiştir.

Ege Denizi oluşmuş, Akdeniz ve Karadeniz birleşmiştir. İstanbul ve Çanakkale boğazları oluşmuştur.

İlk insan ve uygarlıklar ortaya çık­mıştır.

 

Yeryüzünü Şekillendiren Kuvvetler

A-İÇKUVVETLER

1-Orojenez (Dağ oluşumu)

2- Epirojenez(Kıta oluşumu)

3-Volkanizma

4- Depremler

a) Dağ Oluşumu (orojenez)

Orojenik hareketlere bağlı olarak oluşan sıradağlar iki şe­kilde oluşur.

1- Kıvrımlı Dağların

Kıvrım hareketleri sonucunda kubbeleşen alanlara antiklinal,çanaklaşan alanlara ise senklinal adı verilir. Bu sis­teme Türkiye'de Toros ve Kuzey Anadolu dağları,

Dünya'da ise Avrupa'daki Alp dağları, Asya'daki Himalaya dağları, Kuzey Amerika'da Kayalık Dağları, Güney Amerika'da ise And Dağları örnek olarak gösterilebilir.

2- Kırıklı Dağlar

Kırılmalar so­nucunda bazı alanlar bloklar şeklinde yükselirken, bazıla­rı ise bloklar şeklinde çöker.

Kırılmalar sonucunda yükselen alanlar horst (dağ), alça­lan alanlar graben (ova) adı verilen yer şekilleri oluşturur.

Türkiye'de oluşan en önemli kırıklı dağ kuşağı, Kıyı Ege Bölümü'ndedir. Bu bölümdeki Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları ve Menteşe Dağları birer horst iken Bakır-çay, Gediz ile Küçük ve Büyük Menderes ovaları ise birer grabendir.

Kıta Oluşumu (Epirojenez)

Yerkabuğunun geniş alanlarında meydana gelen yükselme ve alçalma hareketlerine epirojenez denir. Karalar ve denizler ağırlığı oranında magmaya batmış durumdadır ve aralarında bir denge vardır. Bu dengeye izostatik denge denir

İzostatik dengenin bozulmasına neden olan başlıca olaylar;

1- İklim değişmeleri (Buzul oluşumu ve erimesi gibi)

2-Tortullanma

3-Dağ oluşumu

4- Dış kuvvetlerin (akarsu, rüzgâr, buzul vb.) aşındırmasıolarak sıralanabilir.

 

Epirojenik hareketler kıyı çizgisinin değişmesine neden olur. karaların ağırlaşıp çökmesiyle deniz ilerler, buna transgresyon denir.

Karalar hafifleyip yükselirse deniz geriler, buna regresyon denir.

3- Volkanizma

Magmanın yerkabuğunun zayıf yerlerinden, kırık ve çatlaklardan yükselerek yeryüzüne çıkmasına volkanizma denir.

4- Depremler (Seizma)

Yerkabuğunda meydana gelen kısa süreli titreşim ve sarsıntılara deprem denir. Depremler oluşumlarına göre üçe ayrılırlar.

a-Volkanik Depremler

Volkanik etkinlikler sırasında oluşan yer sarsıntılarıdır.

Et­ki alanları ve şiddeti azdır.

b.Çöküntü (Göçme) Depremleri

Yer altında bulunan doğal boşlukların (mağara, tünel vb.) tavan kısmının çökmesiyle oluşan sarsıntılardır. Genellik­le karstik arazilerde görülür. Etki alanı dar, şiddeti azdır.

Karstik arazilerin en çok olduğu bölgemiz Akdenizdir.

c- Tektonik Depremler

Basınç ve gerilmeler nedeniyle fay hatları içinde biriken enerjinin, ani bir şekilde kırılması veya yırtılması sonucu oluşan sarsıntılardır. Yeryüzündeki yıkıcı depremlerin % 95'inden fazlası bu türdendir. Etki alanları geniş, şidde­ti fazladır.

B- DIŞ KUVVETLER

Enerjisini Güneş'ten alarak yeryüzünü aşındırma ve biriktir­me yaparak şekillendiren güçlere dış kuvvetler adı verilir.

Dış kuvvetler faaliyetlerini; aşındırma, taşıma ve biriktirme olmak üzere üç aşamada gerçekleştirir.

1- Rüzgârların Oluşturduğu Yer Şekilleri

Rüzgârlar, bitki örtüsünden yoksun, kurak ve yarıkurak bölgeler ile kıyı kuşağında etkili olan bir dış kuvvettir.

Yeryüzünde rüzgârların en etkili olduğu bölgeler, sıcak çöller ile bitki örtüsünün fakir olduğu step alanlarıdır.

a-  Rüzgâr Aşındırma Şekilleri

Rüzgârların aşındırması ile meydana gelen en önemli yer şekiller;mantarkaya, tafoni ,şahit kaya ve yardangdır.

Birikim şekilleri-1

Rüzgarların taşıdığı ince boyutlu maddelerin yarı nemli bölgelerde birikmesiyle oluşan verimli topraklara lös adı verilir.

2-AKARSULAR VE OLUŞTURDUKLARI YERŞEKİLLERİ

Yeryüzünde hareket eden su kütlelerine akarsu denir. Akarsular boyutlarına göre küçükten büyüğe doğru dere, çay ve ırmak adlarını alırlar. Akarsuyun ilk akışa geçtiği bölüme kaynak, denize ve okyanusa ulaştığı kısma ise ağız denir.

Akarsuyun sularını topladığı alana havza, havza sınırına ise su bolümü çizgisi denilmektedir. Eğer akarsu sularını denize ulaştırıyorsa açık havza, ulaştıramıyorsa kapalı havza olarak nitelendirilmekte­dir. Kapalı havzalarda sular genellikle bir gölde son bulurlar.

Debi (Akarsu Akımı); Bir akarsuyun belirli bir kesitinden bir saniyede geçen toplam su miktarına akım veya debi adı verilir.

Debiyi etkileyen faktörler;

a-Havzanın genişliği

b-Havzaya düşen yağış miktarı

c-Bitki örtüsü  d- Beslenme kaynaklarının türü

e- Sıcaklık ,f-Eğim

AKARSU REJİMİ; Akarsuyun yıl içinde ve yıllar arasında gösterdiği seviye değişimlerine akarsu rejimi denir. Akarsu yıl içinde eğer az değişken bir akım özelliği gösteriyorsa buna düzenli rejim denir. Eğer akım değiş­kenlik gösteriyorsa buna da düzensiz rejim adı verilir.


I-Rejimi Düzenli               II-Rejimi Düzensiz

AKARSU AŞINDIRMASI

Akarsu aşındırması bazı faktörlere bağlı ola­rak gerçekleşir. Bunlar; ■ Akış hızı(eğim artıkça hız artar)

■ Su miktarı

■ Taşınan materyal miktarı

■ Akarsu yatağındaki kayaçların d

■ Havzadaki bitki örtüsü

■ Havzadaki ana kayanın türüdür.

Akarsu aşındırması geriye, derine ve yana doğru gerçekleşir. Aşınım olayı deniz seviyesinde sona erer. Bu nedenle aşınımın sona erdiği bu düze­ye genel taban (kaide) seviyesi denir.

GERİYE AŞINIM VE DENGE PROFİLİ

Geriye aşınım milyonlarca yıl sürer. Akarsu, vadi­sinin büyük bölümü deniz seviyesine kadar aşın­dırılır, böylece akarsu denge profiline ulaşmış olur. Yani denge profili bir akarsu için aşınınım en son dönemidir. Denge profiline ulaşmış akar­suların;

Yatak eğimi az ,

Akış hızı düşük ,

Derine aşındırma zayıftır.

Türkiye,genç bir arazi yapısına sahip olduğundan akarsularımız

Denge profiline ulaşmamıştır.Akarsularımızda taşımacılık yapılmaz.

 

AKARSULARIN OLUŞTURDUĞU YERŞEKİLLERİ

AKARSULARIN OLUŞTURDUĞU AŞINIM ŞEKİLLERİ

  1. Çağlayan ve Dev Kazanı 2. Peribacası 3. Vadiler;
  2. Kırgıbayır (Badlands), 5. Plato ve Aşınım Yüzeyi

Peribacası

Vadiler

Akarsuyun içinden geçtiği, denize ve taban seviyesine doğru sürekli olarak alçalan oluğa vadi denir. Vadiler;

. ■ Akarsu vadisinde yer alan ka­yakların yapısına

■ Yer şekillerinin özelliklerine

■ Akarsuyun aşındırma gücüne göre farklı şekiller alırlar.

A) Çentik Vadi

Genellikle akarsuların yukarı çığırında görülen "V" harfi şeklinde dar ve derin vadilerdir.

B)Boğaz Vadi

Genellikle dağlık alanları İkiye bölen dar ve derin vadilerdir.. Toros ve Kuzey Anadolu dağlarını aşan büyük akarsuların vadileri bu duruma örnektir.

C) Asimetrik Vadi

Farklı sertlik özelliğine sahip kayaçların sı­nırında akan akarsular, yumuşak yamacı kolay­ca aşındırırken, sert olan kayaçların bulunduğu yamaç daha dik kalır. Bu gibi vadilere asimetrik vadi adı verilir.

D) Kanyon Vadi

Sert ve yumuşak kayaçların alt alta sıralandığı alanlarda akarsu vadisi bu kayaçların özellikleri­ne göre şekillenir. Bu tip vadilerde yamaçlardaki sert tabakalar basamaklar oluşturur. Kanyon vadiler özellikle Akdeniz Bölgesinde kireçtaşlarının bulunduğu alanlarda yaygın olarak görülür. Göksu nehrinin vadisi bu durumun güzel bir örneğidir.

E) Geniş Tabanlı Vadi

Akarsuyun yatak eğiminin azaldığı aşağı kesim­lerinde görülen ve yana aşındırmanın etkili olduğu vadilerdir. Bu tip vadiler zamanla akarsu boyu ovala­rına dönüşür. Geniş tabanlı vadilerin tabanında birik­me hakimdir. Geniş tabanlı vadilerde akarsular men­deresler çizerek akar.

About Post Author

Erdem OVAT

1985-1988 Dörtler Köyü İlköğretim Okulu 1988- 1993 Sakıp Sabancı İlköğretim Okulu 1993-1996 Orhan Çobanoğlu Lisesi 1997-2000 Almanya'da Turist 2001-2002 Vatani Görev Isparta Muş'ta yaptım 2002-2004 Açiköğretim Lisesinden Üstün Başarı 2005-2010 Hacettepe Üniversitesi Alman Dili Öğretmenliğinde Mezun Oldum 2010-2011 Halk Eğitim Merkezinde Almanca Öğretmenliğine Başladım 2011-2013 Çeşitli Özel Dersane ve Okullarda çalıştım 2013- .... Milli Eğitimde Almanca Öğretmeni olarak çalışmaya devam ediyorum
Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleppy
Sleppy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Bir cevap yazın