İçeriğe geç

harita bilgisi slayt

harita bilgisi slayt indir

Loader Loading…
EAD Logo Taking too long?

Reload Reload document
| Open Open in new tab

Yükle/Download/Herunterladen/скачать

Harita Nedir?

Yer yüzünün tamamının veya bir bölümünün kuşbakışı görünüşünün belirli bir oranda küçültülerek çizilmesiyle elde edilen şekillerdir.

Bir şeklin harita sayılabilmesi için:

  • Kuşbakışı çizilmesi,
  • Belirli bir ölçeğe göre yapılması,
  • Bir düzlem üzerine çizilmesi gerekir.

Hiçbir harita gerçeği tam olarak yansıtmaz; gerçeğe benzer şekiller oluşur. Bunun sebepleri:

  • Dünyanın küresel yüzeye sahip olması,
  • Yer şekillerinin engebeli olması.

Projeksiyon

Haritalardaki şekil ve alan bozulmalarını en aza indirmek amacıyla uygulanan çizim metotlarına projeksiyon denir. Projeksiyon, paralel ve meridyenlerin değişik metotlarla kâğıda aktarılmasıdır. Projeksiyon seçimi haritanın yapılış amacına bağlıdır.

1. Silindir (Merkator) Projeksiyon

  • Paralel ve meridyenler arasındaki açı gerçeğe uygundur.
  • Açı bozulmadığı için yer şekilleri doğru, alan hatalıdır.
  • En doğru ölçümler ekvator yakın alanlarda yapılır.
  • Deniz ve hava ulaşımında tercih edilir.
  • En çok bozulma yüksek enlemlerde olur.

2. Konik Projeksiyon

  • Paralel ve meridyen aralıkları gerçeğe uygundur; açı bozulmuştur.
  • Yüksek enlemlerde bozulma azdır, gerçeğe daha yakındır.
  • Şekiller hatalı, alanlar doğrudur.
  • En fazla bozulma ekvator çevresinde görülür.
  • Coğrafi dağılışların gösterilmesinde kullanılır.

3. Parçalı Projeksiyon

  • Dünya’yı bütün olarak göstermeye uygundur.
  • Dünya siyasi haritalarının yapımına uygundur.

Harita Yapımında Dikkat Edilecekler

Bir yerin haritası yapılırken öncelikle:

  1. Haritanın kullanım amacı belirlenmelidir.
  2. Çizim (projeksiyon) yöntemi belirlenmelidir.
  3. Ölçek belirlenmelidir.
  4. Kullanılacak işaretler belirlenir.
  5. Bölgenin alanı, enlem-boylamı ve yükseltisi bilinmelidir.

Plan, Harita ve Kroki

Plan ve haritalar kuşbakışı olarak ve bir ölçek dâhilinde çizilmeleri bakımından birbirine benzer.

Kroki: Ölçeksiz olarak yapılan kabataslak çizime denir.

Ölçek

Haritalardaki küçültme oranlarına ölçek denir. Haritalardaki alan ve uzunlukların yeryüzündeki alan ve uzunluklara oranıdır.

İki çeşit ölçek vardır:

1. Çizgi (Grafik-Çizik) Ölçek

Ölçeğin eşit olarak bölümlenmiş bir çizgide gösterilmesidir. Genellikle birim km’dir. Birim yazılmamışsa km olarak kabul edilir.

2. Kesir Ölçek

Kesirli ifade edilen ölçek türüdür. Pay her zaman 1’dir ve haritadaki uzunluğu ifade eder. Payda gerçekteki uzunluğu gösterir. Pay ve paydanın birimi cm’dir.

Ölçek Dönüştürme

Kesir ölçeği çizik ölçeğe dönüştürürken:

  • Bir çizgi çizilir ve pay 1 olduğu için birer santimetre aralıkla bölünür.
  • Payda kilometreye dönüştürülür.
  • Bir santimetrenin kilometre karşılığı bölünen çizgiye katlar hâlinde işaretlenir.
  • İstenirse sıfırın soluna da bir aralık konulabilir.

Çizgi ölçek kesir ölçeğe dönüştürülecekse:

  • En sağdaki ve en soldaki sayı toplanır.
  • Çizginin cm cinsinden uzunluğuna bölünür.
  • Aralık sayısı uzunluğa eşitse sıfırın sağındaki ilk rakama 5 sıfır eklenir.

Harita Türleri

A. Ölçeklerine Göre Haritalar

  1. Büyük ölçekli haritalar (Topoğrafya haritaları): Ölçeği 1/20.000 ile 1/200.000 arasındaki haritalardır. 1/20.000’e kadar olanlarına plan denir.
  2. Orta ölçekli haritalar: Ölçeği 1/200.000 ile 1/500.000 arasındaki haritalardır.
  3. Küçük ölçekli haritalar: Ölçeği 1/500.000’den küçük olan haritalardır.

Ölçeğin paydasındaki rakam büyüdükçe ölçek, dolayısıyla harita küçülür.

Büyük Ölçekli Haritaların Özellikleri

  • Haritası çizilecek alan dardır.
  • Ayrıntıyı gösterme gücü fazladır.
  • İzohipsler arası yükselti farkı azdır (20-25-50 metre gibi).
  • Paydadaki rakam küçüktür.
  • Küçültme oranı azdır.
  • Hata oranı azdır.
  • Aynı alanı gösteren küçük ölçekli haritaya göre daha geniş kâğıda çizilir, daha fazla yer kaplar.

Küçük Ölçekli Haritaların Özellikleri

  • Haritası çizilecek alan geniştir.
  • Ayrıntıları gösterme gücü azdır.
  • Hata oranı fazladır.
  • İzohipsler arası yükselti farkı fazladır (500-1000-1500 metre gibi).
  • Paydadaki rakam büyüktür.
  • Küçültme oranı fazladır.
  • Aynı alanı gösteren büyük ölçekli haritaya göre daha küçük kâğıda çizilir, duvarda daha az yer kaplar.
  • Boyutları aynı olan kâğıtlara çizilen iki haritadan ölçeği küçük olan gerçekte daha geniş alan kapladığı için paralel ve meridyen sayısı büyük ölçekliye oranla daha fazladır.

B. Konularına Göre Haritalar

  1. Fiziki haritalar: Yer yüzünün fiziki özelliklerini, dağları, ovaları, akarsuları, gölleri, denizleri gösteren haritalardır. Yükseklik, eğim hesaplama ve profil çıkarma yalnızca fiziki haritalarda yapılır.
  2. Beşerî ve ekonomik haritalar: İnsan topluluklarının dağılışı, ekonomik etkinlik biçimleri, nüfus özellikleri ve doğal kaynakların dağılışını gösteren haritalardır.
  3. Siyasi haritalar: Ülkelerin idari bölünüşü ve sınırlarını gösteren haritalardır.
  4. Özel haritalar: Belli bir konuda uzmanlaşmış kişiler için kullanılan haritalardır. Örnek: Jeomorfoloji, Meteoroloji, Jeoloji, Hidroğrafya.

Haritanın Elemanları

  1. Başlık: Haritanın konusu ve kullanım alanını belirler.
  2. Ölçek
  3. Kuzey yönünü gösteren ok
  4. Paralel ve meridyenler
  5. Çerçeve
  6. Lejant (harita işaretleri): Harita içindeki işaretlerin ne anlama geldiklerini gösteren işaretlerdir.

Haritalarda Yer Şekillerinin Gösterilmesi

1. Tarama Yöntemi

Çizgilerin kalınlığını eğim belirler. Eğimin fazla olduğu yerler sık ve kalın çizgilerle, az eğimli yerler seyrek ve ince çizgilerle taranır. Düzlükler taranmadan boş bırakılır.

2. Gölgelendirme Yöntemi

Haritanın bir köşesinden ışık gönderildiği varsayılır. Işık alan yerler beyaz bırakılır, gölgede kalan yerler koyu renkle boyanır.

3. Kabartma Yöntemi

Yer şekilleri bir yükselti ölçeğine göre çukurluklar ve kabarıklıklar hâlinde gösterilir. Yer şekillerini en doğru gösteren yöntemdir; ancak taşınması zor ve maliyeti fazla olduğundan tercih edilmez.

4. Renklendirme Yöntemi

İzohips aralıkları yükselti basamaklarına göre boyanır. Yükselti basamakları haritanın lejantında gösterilir.

Bu yöntemde:

  • 0–200 m: Koyu yeşil
  • 200–500 m: Açık yeşil
  • 500–1000 m: Sarı veya turuncu
  • 1000–1500 m: Açık kahverengi
  • 1500 m’den sonra: Koyu kahverengi
  • 0–200 m derinlik: Açık mavi
  • 200 m’den sonra: Koyu mavi
  • Buzullar: Beyaz

Türkiye haritasında:

  • En fazla kahverengi Doğu Anadolu’da, en fazla yeşil Marmara Bölgesi’nde kullanılır.
  • Açık mavinin en fazla kullanıldığı kıyılarımız Ege kıyılarıdır. Bu, şelf sahasının geniş olduğunu gösterir.

5. İzohips Yöntemi (Eş Yükselti Eğrileri)

Yer yüzünde aynı yükseltiye sahip olan noktaların birleştirilmesiyle elde edilen eğrilere izohips denir. En fazla kullanılan yöntemdir. İzohipslerle hazırlanan haritalara hipsometrik haritalar denir. Derinliği aynı olan noktaların birleştirilmesiyle elde edilen eğrilere izobat denir. Eş derinlik eğrileriyle çizilen haritalara batimetrik harita denir. İzohips ve izobatların ortak özelliği başlangıçlarının kıyı çizgisi olmasıdır.

İzohipslerin Özellikleri

  1. İzohipslerin başlangıç seviyesi deniz kıyısıdır. Kıyı çizgisi sıfır metre izohipsi olarak kabul edilir.
  2. Aynı eğri üzerindeki bütün noktaların yükseltisi aynıdır.
  3. İç içe kapalı eğrilerdir ve kesişmezler.
  4. İçteki eğri kendisini çevreleyen dıştaki eğriden daha yüksek bir değere sahiptir (şekil çukur değilse).
  5. Birbirini izleyen iki izohips arasındaki yükselti farkı (ekuidistans) her yerde eşittir. Büyük ölçekli haritalarda izohips aralığı az (10-15 m), küçük ölçekli haritalarda ise fazladır (500-1000 m gibi).
  6. İzohipsler yer yüzü şekillerinin kuşbakışı görünümünü verirler.
  7. İzohipslerin sıklıkları eğim hakkında bilgi verir.
  8. İzohipslerin sık geçtiği yerlerde:
    • Eğim fazladır.
    • Akarsuların akış hızı fazladır.
    • Akarsuların enerji potansiyeli ve aşındırma gücü fazladır.
    • Akarsuların aşındırması derine doğrudur.
    • Yamaca tırmanmak zordur.
    • Ulaşım güçtür.
    • Söz edilen yer kıyıda ise kıta sahanlığı dar olur.
  9. İzohipslerin seyrek geçtiği yerlerde:
    • Eğim azdır.
    • Akarsuların akış hızı, enerji potansiyeli ve aşındırma gücü azdır.
    • Akarsuyun aşındırması yana doğrudur.
    • Akarsu vadisinde mendereslere rastlanabilir.
    • Yamaca tırmanmak kolaydır.
    • Ulaşım kolaydır.
    • Söz edilen yer kıyıda ise kıta sahanlığı geniştir.
  10. Birbirini çevrelemeyen iki komşu izohipsin yükseltisi aynıdır.
  11. Bazı yerlerde izohipsler nokta hâlini alabilir. Buralar dağ dorukları (zirve) veya çukurluğun dip kısmıdır.
  12. Krater çukurları ve çevrelerine göre çukur yerler ya içe doğru azalan değerlerle ya da içe doğru oklarla gösterilir.
  13. İzohips sayısı, ölçeğe ve yer şekillerinin yüksekliğine göre değişir.

Haritalarda Gösterilen Bazı Şekiller

  • Doruk: İzohips haritasında nokta veya üçgen ile gösterilir.
  • Çanak: Ya merkeze doğru azalan değerlerle ya da içe doğru oklarla gösterilir.
  • Vadi: İzohipsler “V” şeklini alır. “V”nin sivri ucu akarsu kaynağını gösterir.
  • Delta: Kıyı çizgisinin, akarsu ağızlarında denize doğru çıkıntı yapması ile ifade edilir.
  • Haliç: Kıyı çizgisi, akarsu ağızlarında karaya doğru sokulur.
  • Boyun: İki tepe arasındaki alçakta kalan alandır. Birbirini çevrelemeyen izohipsler arasında yer alır.
  • Sırt: Dağ ve tepelerin uzantıları durumundaki yamaçtır.
  • Falez: İzohipsler kıyı çizgisi ile çakışırsa dik kıyı var demektir; buna falez denir.
  • Selale: İzohipslerin akarsu vadisinde kesiştiği yerdir.

Profil Çıkarma

Yer şekillerinin yandan görünüşüne profil denir.

Profil çıkarma adımları:

  • Profili istenen iki nokta arası bir çizgiyle birleştirilir. Çizginin izohipsleri kestiği yerler işaretlenir.
  • İzohips aralığı dikkate alınarak izohips şeklin altına dikey bir çubuk çizilir.
  • İzohips noktaları ile grafikteki yükselti basamakları çakıştırılır. Aynı değeri ifade eden noktalar işaretlenir.
  • İşaretlenen noktalar birleştirilirse profil elde edilmiş olur.

Profil soruları çözülürken dikkat edilecekler:

  1. Profilin başlangıç ve bitiş noktaları (yükseltiler)
  2. Profildeki tepe ve çukur sayısı
  3. Yamaç eğimlerinin yönü
  4. Akarsu vadisi, haliç veya deltanın yeri
  5. Yükseltisi bilinmeyen bir yerin yüksekliğini bulmak için önce iki izohips arasındaki yükselti farkı bulunur. Bu sayı, izohips sayısının bir eksiği ile çarpılır.

Haritada Uzunluk Bulma

  • GU: Gerçek uzunluk
  • HU: Haritadaki uzunluk
  • Ölp: Ölçek paydası

Formüller:

  • GU = HU × Ölp
  • HU = GU / Ölp
  • Ölp = GU / HU

Bu formülde hangi faktör soruluyorsa onun üzeri kapatılarak formüller daha kolay elde edilir.

Örnek: 1/500.000 ölçekli haritada iki merkez arası 10 cm ile gösterilmişse gerçek uzaklık kaç kilometredir?

  • GU = HU × Ölp = 10 × 500.000 = 5.000.000 cm = 50 km.

Örnek: Bir akarsuyun uzunluğu 100 km’dir. 1/2.000.000 ölçekli haritada bu akarsu kaç cm ile gösterilir?

  • 2.000.000 cm = 20 km
  • HU = GU / Ölp = 100 / 20 = 5 cm.

Haritalarda Alan Bulma

  • GA: Gerçekteki alan
  • HA: Haritadaki alan
  • Ölp²: Ölçek paydasının karesi

Uzunluk formülünden tek fark ölçek paydasının karesinin alınmasıdır.

  • GA = HA × Ölp²

km²’yi cm²’ye çevirmek için 10 sıfır eklenir; tersi durumda 10 sıfır silinir.

Örnek: 1/400.000 ölçekli haritada 2 cm² ile gösterilen göl gerçekte kaç km²’dir?

  • GA = HA × Ölp² = 2 × 4² = 32 km².

Örnek: Gerçek alanı 81 km² olan bir yer 1/300.000 ölçekli haritada kaç cm² ile gösterilir?

  • HA = GA / Ölp² = 81 / 3² = 81 / 9 = 9 cm².

Eğim Bulma

  • E: Eğim
  • h: Yükselti farkı
  • L: Yatay mesafe

Formül:

  • E = (h × 100 veya 1000) / L

İşlemler yapılırken birimler kesinlikle eşitlenmelidir.

Örnek: İki yer arasındaki uzaklık 2000 m, yükselti farkı 200 m ise eğim yüzde kaçtır?

  • Eğim % = (200 × 100) / 2000 = 20 / 2 = %10.

Bir yanıt yazın