akarsu oluşumları slayt

akarsu oluşumları slayt indir

🌊 AKARSU OLUŞUMLARI (Akarsu Aşınım ve Birikim Şekilleri) 🌊

📖 Akarsuların yeryüzünü şekillendirmesi: aşınım ve birikim şekilleri, Türkiye’den örneklerle.

🏞️ BÖLÜM 1 — AKARSU AŞINIM ŞEKİLLERİ

🌄 I. VADİLER

🧩 Sürekli iniş gösteren, akarsuyun yatağı ile birlikte içine yerleştiği uzun oluklara vadi denir.

🔍 Vadilerin Şeklini Belirleyen Faktörler

• 🌊 Akarsuyun çığrı (akış yönü)
• 🏔️ Yer şekilleri
• 🪨 Kayaların direnci
• ⚡ Akarsuyun aşındırma gücü

🏔️ Başlıca Vadi Şekilleri

🚪 1. Boğaz (Yarma) Vadi

🧩 Genellikle sıradağları enine kesen, dik yamaçlı, derin vadilerdir.

📌 Türkiye’den Örnekler:

• 🌊 Canik Dağları‘nı yaran Yeşilırmak vadisi
• 🌊 Küre Dağları‘nı geçen Kızılırmak vadisi
• 🌊 Samanlı Dağları‘ndan geçen Sakarya Nehri‘nin oluşturduğu vadi

🔪 2. Çentik Vadi

🧩 Aşınmaya karşı direnci fazla olan arazilerde, derine aşındırma ile meydana gelen ve profili “V” şeklinde olan vadilerdir.

🌊 3. Kanyon Vadi

🧩 Tortul tabakaların yatay olarak uzandıkları arazilerde ya da karstik bölgelerde oluşan vadilerdir.

📌 Türkiye’den Örnek:

• 🏞️ Taşeli Platosu‘nu yararak geçen Göksu Nehri‘nin aktığı vadi — Türkiye’de kanyon vadiye en güzel örnektir.
• 🪨 Kalkerli arazilerde farklı kayaların erimesi sonucunda da kanyon vadi oluşur.

🌾 4. Geniş Tabanlı Vadi

🧩 Akarsu yatağında eğimin azaldığı yerlerde, derine aşındırmadan çok yana doğru aşındırmanın fazla olduğu yerlerde oluşur.

🏞️ Vadi tabanında eğim azaldığı için aynı zamanda biriktirme alanları oluşur.

💧 II. ŞELALE VE DEV KAZANI

🧩 Akarsuların çağlayanlarda düştüğü yerleri oyması ile oluşan çukurlara dev kazanı denir.

📌 Oluşum Süreci:

• 🪨 Dirençli kaya → geriye doğru aşınma
• 💧 Dev kazanı → derine aşınma alanı
• 📉 Akarsu düştüğü yerde çukur oluşturur

🌀 III. MENDERES (Kıvrımlar)

🧩 Akarsuyun yatak içinde biriktirdiği maddeler hız çizgisini yatağın yanlarına taşır → yana aşınma oluşur.

📌 Oluşum Mekanizması:

• 💨 Hızlı akan taraf: Aşındırma (koparma)
• 🐢 Yavaş akan taraf: Biriktirme
• 🌀 Sonuç: Menderes (kıvrım) oluşur

📌 Türkiye’den Örnekler:

• 🌊 Ege Bölgesi akarsuları — yatak eğimleri az olduğu için son derece belirgin menderesler görülür:
  • 🌊 Bakırçay
  • 🌊 Gediz
  • 🌊 Küçük Menderes
  • 🌊 Büyük Menderes

🏜️ IV. PENEPLEN (Yontukdüz)

🧩 Akarsu aşınımındaki son safhadır.

📌 Oluşum Süreci:

• 🏔️ Vadiler genişler
• ⛰️ Yamaçlar yatıklaşır
• 📉 Arazinin yükseltisi alçalır
• 🌊 Sonuç: Deniz seviyesine yakın, geriye doğru hafifçe yükselen, dalgalı, geniş düzlükler → Peneplen

⏳ Peneplenler, diğer aşınım şekillerine göre daha uzun sürede, milyonlarca yıl içerisinde oluşurlar.

🗿 V. PERİBACASI

🧩 Bitki örtüsünden yoksun arazilerdeki kil, kum ve tüflerin, iri blok halindeki kayalarla karışık olarak bulunduğu arazilerde oluşur.

📌 Oluşum Mekanizması:

• 🌧️ Seyelanlar (sel suları) gevşek maddeleri kolaylıkla aşındırır
• 🪨 Dirençli iri bloklar altlarındaki kısımları aşınmaya karşı korurlar
• 🏺 Zamanla bu alanlar külaha benzer şekil alır

🏜️ VI. KIRGIBAYIR (Badlands)

🧩 Kurak iklim bölgelerinde, şiddetli erozyona bağlı olarak oluşur.

📌 Oluşum Süreci:

• 🌵 Eğimli ve bitki örtüsünden yoksun araziler
• 🌧️ Yüzeysel akışlarla sürekli aşınır
• 🏔️ Yüzlerce hatta binlerce vadi ve sırtlarla parçalanır
• 👹 Kötü görünüşleri nedeniyle “badlands” adı verilmiştir

🏔️ BÖLÜM 2 — PLATOLAR

🧩 Akarsular tarafından derince parçalanmış, hafif engebeli, genelde yüksekliği fazla olan geniş düzlüklere denir.

⚠️ Plato ile yayla kavramlarını birbirinden ayrı tutmak gerekir:

• 🏕️ Yayla: Daha çok yaz aylarında hayvan otlatılan ya da turizm amaçlı kullanılan geçici yerleşme şekli
• 🏔️ Plato: Bir yeryüzü şekli

🇹🇷 Ülkemiz Platolarının Genel Özellikleri

• 🏔️ Ülkemiz dağlık, engebeli bir ülke olmasına rağmen platolar geniş yer kaplar → III. Zamanın sonu IV. Zamanın başında toptan yükselmenin sonucu
• 🐄 Yüksek platolarda (Erzurum-Kars) büyükbaş hayvancılık; alçak platolarda (Gaziantep, Şanlıurfa) tarım ve küçükbaş hayvancılık yapılır
• 💧 Platoları derin vadilerle yaran akarsulardan sulama amaçlı yararlanmak zordur

📊 Oluşumlarına Göre Platolar

⚠️ ÖNEMLİ NOTLAR

• 🌋 Volkanik platolar ülkemizin en yüksek platolarıdır → yaz yağışları, büyükbaş hayvancılık; toprakları verimli olmasına karşın yükselti ve iklim nedeniyle tarım sınırlıdır
• 📐 Tabaka düzlüğü platolarında küçükbaş hayvancılık ve tahıl tarımı yapılır (İç Anadolu, Güneydoğu)
• 🪨 Karstik platolarda arazi geçirimlidir, toprak verimsizdir, taban suyu seviyesi çok düşüktür → nüfus azdır
• 🌊 Aşınım platoları, aşınarak düzleşen yerlerin yükselmeye maruz kalıp akarsular tarafından yarılması sonucu oluşur → Çatalca, ülkemizde yükseltisi en az olan platodur
• 🏙️ Çatalca-Kocaeli Platosu: Nüfuslanmanın, sanayi ve ticari faaliyetlerin, doğal yapısındaki bozulmuşluğun en fazla olduğu platodur
• 📌 Platolar, III. Zamanın sonu IV. Zamanın başında toptan yükselmenin kanıtıdır

📏 Yükselti Dağılımı

🏔️ Platolar farklı yükseltilerde bulunur ve batıdan doğuya gidildikçe yükseltiler artar:

🗺️ Bölgelere Göre Platolar

🏔️ Doğu Anadolu Bölgesi

• 🏔️ Erzurum-Kars ve Ardahan Platoları (kuzeydoğuda)
• 🏔️ Allahuekber ve Yalnızçam Dağları üzerinde 2000–2500 m’lerde platolar
• 🌋 Bingöl Platosu → bir lav platosudur

🌾 Güneydoğu Anadolu Bölgesi

• 🏜️ Gaziantep ve Şanlıurfa Platoları
• 🌋 Karacadağ Platosu → bir lav platosudur
• 🏞️ Diyarbakır Havzası, Mardin Eşiği ve Mazıdağı çevresi de akarsular tarafından parçalanmıştır

🌊 Akdeniz Bölgesi

• 🪨 Kireçtaşı üzerinde Teke ve Taşeli Platoları yer alır

🌊 BÖLÜM 3 — AKARSU BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ

🔬 Biriktirmede Etkili Faktörler

🧩 Akarsuyun gücünün azaldığı yerde taşıdığı maddeleri biriktirmeye başlar: önce iri maddeleri, gücünün tamamen azaldığı yerde ince maddeleri biriktirir.

1. 📉 Yatak eğiminin azalması (en fazla etkili faktör)
2. 💨 Akış hızının azalması
3. 🪨 Yük miktarının artması
4. 💧 Akımın düşmesi

📌 Akarsu gücünün azalma nedenleri:

• 📉 Debisinin azalması
• 💨 Hızının azalması (yatak eğimi, genişlik, yük, bitki örtüsü)

🏞️ Başlıca Birikim Şekilleri

1. 🌊 Alüvyon
2. 🔺 Birikinti Konisi
3. 🎏 Birikinti Yelpazesi
4. 🏔️ Dağ Eteği Ovası
5. ⛰️ Dağ İçi Ovası
6. 🌊 Taban Seviyesi Ovası
7. 🏝️ Irmak Adası
8. 🌊 Delta
9. 📶 Taraça

🔺 Birikinti Konisi ve Yelpazesi

🧩 Yamaçlardan inen sel sularının dağ eteğinde eğimin azalmasıyla taşıdığı maddeleri koni şeklinde yayarak biriktirmesi ile oluşur.

📌 Türkiye’den Örnekler:

• 🌾 Muş Ovası
• 🌾 Erzincan Ovası
• 🌾 Bolu Ovası

⛰️ Dağ İçi Ovaları

🧩 Dağlık alanların iç kısımlarında eğimin azaldığı yerlerde meydana gelirler.

🇹🇷 Türkiye gibi engebeliliğin fazla olduğu ülkelerde daha fazla görülür. Ülkemizde en fazla Doğu Anadolu Bölgesi‘nde yaygındır.

📌 Örnekler:

• 🌾 Muş Ovası
• 🌾 Erzincan Ovası

🏔️ Dağ Eteği Ovası

🧩 Birikinti konilerinin birleşmesi sonucu oluşan hafif dalgalı düzlüklere denir.

🌊 Taban Seviyesi Ovası

🧩 Akarsuların denize yaklaştığı yerlerde, deniz seviyesine yakın yükseltilerde eğimin azalmasına bağlı olarak oluşan ovalardır.

🌀 Bu ovalarda akarsular menderesler çizerek akarlar.

🏝️ Irmak Adası

🧩 Akarsuyun yatak eğiminin azaldığı ve genişleyerek aktığı yerlerde taşıdığı çakıl, kum ve alüvyonları biriktirmesi ile oluşurlar.

🌊 Delta Ovaları

🧩 Akarsuların ağız kısımlarında taşıdıkları alüvyonları denize biriktirmesiyle oluşan ovalardır.

🇹🇷 Türkiye’nin Başlıca Delta Ovaları

💡 Delta Ovaları Hakkında Notlar

• 🌾 Bafra Ovası: Kızılırmak oluşturmuştur, çok verimli bir ovadır; deltada kıyı gölleri bulunur (Balık Gölü en büyüğüdür)
• 🌾 Çarşamba Ovası: Yeşilırmak’ın taşıdığı alüvyonlarla oluşmuştur
• 🌊 Sakarya Ovası: Delta ovasından ziyade bir taban seviyesi ovası özelliği taşır
• 💧 Meriç Deltası: Küçük bir oluk içinde oluşmuş, Meriç Nehri’nin getirdiği alüvyonlarla meydana gelmiştir
• 🌊 Gediz Ovası: Gediz Nehri oluşturmuştur; İzmir Körfezi’nin dolma tehlikesi durumunda nehrin yatağı değiştirilmiştir
• 🌊 Küçük Menderes Ovası: Faylanma sonucu çöken sahalara zamanla alüvyonların dolmasıyla oluşmuştur
• 🌊 Büyük Menderes Ovası: Büyük Menderes’in getirdiği alüvyonla oluşmuştur; ovada Çamiçi Gölü yer alır
• 🌾 Çukurova: Seyhan ve Ceyhan nehirleri oluşturmuştur — Türkiye’nin en büyük delta ovasıdır

⚠️ DİKKAT!

🚫 Sakarya Nehri, Karadeniz’den Marmara Denizi’ne doğru oluşan üst akıntılar nedeniyle delta oluşturamaz!

🌊 Kıyı Ovaları

🧩 Bunların dışında taban seviyesi ovaları olarak bilinen kıyı ovaları da bulunur.

📌 Örnekler:

• 🌊 Köyceğiz Ovası
• 🌾 Dalaman Ovası

🇹🇷 Türkiye’nin Delta Ovaları (Bölgelere Göre)

📝 GENEL NOTLAR

• 🏔️ Türkiye’de oluşum yönüyle en yaygın ovalar tektonik ovalardır
• 🌊 Ülkemiz kıyılarında delta ovalarının varlığı, gel-git olayının görülmediğinin kanıtıdır
• 🌾 Çukurova, ülkemizin en geniş delta ovasıdır
• 🪨 Ülkemizde karstik ovaların en yaygın olduğu bölge Akdeniz Bölgesi‘dir

🇹🇷 TÜRKİYE AKARSULARININ GENEL ÖZELLİKLERİ

🧩 Türkiye akarsularının belirgin özellikleri:

1. 🧭 Yeryüzü şekillerinin genel uzanışına paralel olarak doğu-batı yönlü akarlar. Fakat denize dökülecekleri yerlerde dağları enine yararak boğazlar oluştururlar.
2. 📏 Uzunlukları fazla değildir — dağların kıyıya paralel uzanması ve Türkiye’nin çok geniş bir ülke olmaması nedeniyle.
3. 🏞️ Akarsu havzaları dardır — yer şekillerinden dolayı.
4. 💧 Bol su taşımazlar — iklimin fazla yağışlı olmaması ve havzaların dar olması.
5. 🌧️ Rejimleri düzensizdir — belli bir sıcaklık ve kurak mevsimin bulunması, yağış ve kar erime zamanlarının farklılık göstermesi.
6. ⛰️ Ortalama yükseltinin fazla olmasından dolayı fazla akışıldırlar.
7. ⚡ Hidroelektrik enerji potansiyelleri fazladır — akarsular dar ve derin vadilerden akarlar.
8. 🌊 Yer yer su taşkınlarına ve erozyona neden olurlar.

✨ “Akarsular, yeryüzünün sabırlı heykeltıraşlarıdır — milyonlarca yılda vadiler açar, ovalar oluşturur, toprağı şekillendirir.” 🌊🏔️