Herhangi duyguyu, düşünceyi, olayı ve yargıyı bildiren; sözcüklerin belli bir düzene ve kurala göre sıralandığı söz gruplarına cümle denir.
Cümleleri ifade ettikleri anlamlara göre çeşitli başlıklarda sınıflandırabiliriz.
Öznel Anlatımlı Cümleler
Yargı bildiren bir cümlede anlatılanların doğruluğununyanlışlığının kişiden kişiye değişti cümlelerdir.
Okulumuzun ortamı oldukça güzeldir.
Şiir, en güzel edebi türdür.
Yazarın son romanı, okuyucular tarafından çok beğenilecek.
Nesnel Anlatımlı Cümleler
Bir cümlede ifade edilen yargının kişiden kişiye değişmediği, herkes tarafından geçerli kabul edildiği ve en önemlisi kanıtlanabildiği anlatımlara nesnel ya da objektif anlatım denir.
Film göç etmiş bir ailenin yaşamını anlatıyor.
Bugün hava eksi 5 derece.
Yazar bu eserinde doğduğu kasabayı anlatıyor.
Şart (Koşul) Cümleleri
Anlatılan olayın, durumun ya da işin gerçekleşmesinin başka bir olayın gerçekleşmesi şartına yani koşuluna bağlı olduğu anlatımdır.
Şart cümleleri “-se/-sa” ile “-mi, -ınca” ekleriyle sağlanabileceği gibi “eğer, ancak, ama, yeter ki, üzere” gibi sözcüklerle de sağlanabilir.
Ders çalışırsan sınıfı geçebilirsin.
Araba sürmeyi öğretirim sana ama sen de bana referans olacaksın.
Sen bu projeyi tamamlarsın yeter ki kendine güvenmeye devam et.
Neden-Sonuç Cümleleri
Meydana gelen bir eylemin sebebinin de belirtildiği cümlelerdir.
Bu tür anlatımlarda gerçekleşen iki yargı bulunmaktadır.
Neden-sonuç cümleleri arasında “İçin, dolayı, yüzünden, – dığından” gibi ek ve sözcükleri bulunmaktadır.
Sınavı geçemediğinden mezun olamadı.
Çok üşüdüğünden eve erken gitti.
Deniz dalgalı olduğundan yüzemedi.
Amaç-Sonuç Cümleleri
Cümlede gerçekleşen eylemin hangi amaçla yapıldığını ifade eden anlatımlara amaç-sonuç cümlesi denilmektedir.
Bu anlatımda iki eylem arasında “amacıyla, ötürü, için, dolayı” gibi sözcükleri yer alır ve sonuç cümlesine “Hangi amaçla?” sorusu yöneltilebilir.
Ders çalışmak için erkenden uyandı.
Şirketini büyütmek amacıyla hisselerini sattı.
Öğrencileri iyi bir üniversiteye gitsin diye sürekli ders çalıştırırdı.
Amaç-sonuç cümlelerini ayırt etmek için cümleye “Hangi amaçla?”
sorusunu sorabiliriz. Eğer cevap alabiliyorsak amaç, alamıyorsak neden-sonuç cümlesidir.
Ayrıca neden-sonuç cümlelerinde iki yargı da gerçekleşmiş olmasına rağmen amaç-sonuç cümlelerinde birinci yargı gerçekleşmemiştir.
Ders çalışmak için odasına geçti.
Gece uyumadığından gündüzleri yorgun görünüyordu.
Doğrudan Anlatımlı Cümleler
Başkasının sözlerini hiç değiştirmeden olduğu gibi aktarıldığı cümlelere doğrudan anlatım denilmektedir.
Zeynep Hoca “Yarın sözlü yapacağım.” dedi.
Başbakan “Büyüme hızımız aynen devam edecek.” dedi.
Dolaylı Anlatımlı Cümleler
Başkasına ait sözlerin yargısı değiştirilmeden anlatıcı tarafından kendi sözleriyle aktarılmasıdır. Bu cümleler genellikle “-ceğini, -dığını” şeklinde biter.
Onu hayatım boyunca af edemeyeceğini söyledi.
Öğretmen yarınki sınava iyi çalışmamız gerektiğini söyledi.
Kinaye Anlatım İçeren Cümleler
Bir cümlede ifade edilen yargının alaya alınması, tersini ifade edecek biçimde kullanılmasıdır.
O kadar çalışkan ki liseyi 5 senede bitirdi.
Takım istikrarını sürdürerek bu hafta da yenildi.
Aşamalı Durum Bildiren Cümleler
Bir cümlede ifade edilen yargının yavaş yavaş gerçekleşmesi aşamalı anlatıma örnektir. Aşamalı anlatımda olay olumlu ya da olumsuz yönde gerçekleşebilir.
Hastanın durumu gittikçe kötüleşiyordu.
Sınav yaklaştıkça netlerimiz artıyordu.
Dünya nüfusu artmaya devam ediyor.
Varsayım Cümlesi
Bu durumla ilgili gerçekleşmeden önce değerlendirme yapmak amacıyla olmuş ya da olmamış gibi düşünmeye varsayım denilmektedir.
Varsayım cümlelerinde “Tut ki, farz edelim ki, düşünelim ki” gibi ifadelere yer verilmektedir.
Tut ki piyango bize çıktı. Neler yaparız?
Düşünelim ki İstanbul’a yerleştin: Oralarda ne iş yapacaksın?
Farz edelim ki sınavdan kaldık, dünyanın sonu değil ya!
İçerik Cümlesi
Yazarın eserinde ele aldığı konuyu anlatan cümlelerdir. Bu türdeki cümlelerde genellikle “Bu eserde ne anlatılıyor?” sorusuna cevap vardır.
Yazar bu eserinde “Deprem felaketi sonrasında değişen hayatların zorluklarını” işlemektedir.
Makber adlı şiirinde “karısının ölümünden duyduğu” üzüntüyü dile getirmiştir.
Üslup Cümlesi
Sanatçının dili kullanış şekli, duygunun ve düşüncenin anlatım biçimi üslup(biçem) ile ilgilidir. Yazar “Nasıl anlatmış?” sorusu bizlere üslup ile ilgili cevaplar verebilmektedir.
Eserde yazar, çağrışım gücü yüksek sözcükleri tercih etmesi ve uzun cümleler oluşturması anlatımı zorlamış.
Divan şiirinde bolca terkibin yanında anlaşılmaz kelimelerin kullanılmasıyla zor bir şiir dili inşa edilmiş.
Tanım Cümlesi
Bir kavramın, bir sözcüğün tam olarak ne olduğunu ifade eden cümlelerdir. “Bu nedir? Bu kimdir?” sorularına cevap verir.
İsmin önüne gelerek onları çeşitli açılardan niteleyen ve belirten sözcüklere sıfat denir.
Kalp, kanı vücudun çeşitli bölgelerine pompalayan kaslı bir organdır.
Karşılaştırma Cümlesi
Birden fazla kavram, varlık ya da durumun karşılaştırılarak benzer ve farklı yönlerinin ortaya konulduğu cümlelerdir.
Bu türde cümlelerde “göre, çok, gibi, kadar, en, daha, oysa” gibi karşılaştırma sözcükleri yer almaktadır.
Dün televizyonda en sevdiği dizinin bölümü varmış.
Kars, birçok ilden daha soğuk olarak bilinir.
Romantizm insan duygularını önemserken realizm ise
gerçekleri baz alır.
Öneri (Tavsiye-Salık Verme) Cümlesi
Bir sorunun çözümü ya da bir durumla ilgili daha iyiye ulaşmak için görüş ve düşüncelerin yer aldığı cümlelerdir. Genellikle bu tür cümleler beğenilmeyen ve eksik görülenler
üzerine söylenir.
Paragrafta başarıya ulaşmak için günde 20 soru çözmelisin.
Her hafta düzenli video paylaşarak istediğin aboneye ulaşabilirsin.
Paragrafta başarıya ulaşmak için günde 20 soru çözmelisin.
Her hafta düzenli video paylaşarak istediğin aboneye ulaşabilirsin.
Yakınma (Şikayet) Cümlesi
Bir durumdan duyulan rahatsızlığı, üzüntüyü ve hoşnutsuzluğu ifade eden cümlelerdir.
Öncesinde bir şehir planlaması yapılmadığından burada yaşamak zorlaşıyor.
Konuyu defalarca anlatmama ve altını çizmeme rağmen sınavda yapamamışlar.
Sitem Cümlesi
Bir kimsenin yaptığı bir şeyden duyulan üzüntünün ve kırgınlığın ifade edildiği cümlelerdir.
O kadar soracağım dememe rağmen bu soruyu sınavda yapamamışsınız.
Bu geziye beni de davet etmenizi beklerdim.
NOT: Sitem cümlelerinde üzüntü bizzat rahatsızlık duyulan kişiye söylenirken yakınmada duyulan rahatsızlık başkalarına söylenir.
Pişmanlık Cümlesi
Yapılan bir yanlış sonucunda istenmeyen durumla karşılaşıldığında üzülme anlamı veren cümlelerdir.
Keşke bu üniversiteye kaydımı yapmasaydım.
Tatilde başka bir otel seçmeliymişim.
Hayıflanma Cümlesi
Yapılamayan bir işten dolayı duyulan üzüntünün dile getirildiği cümlelerdir.
Keşke derslerime daha çok çalışabilseydim.
Birikimlerimi daha mantıklı yerlerde değerlendirmeliydim.
Bu türdeki arkadaşlarımı hayatımdan çıkarmalıydım.
NOT: Hayıflanmada yapılmayan bir işten duyulan üzüntü ifade edilirken pişmanlıkta ise yapılan bir işte dolayı bir üzüntü dile getirilir-
Küçümseme Cümlesi
Bir kişi, olay ya da duruma değer vermeme, onu küçük görüp hafife almayı ifade eden cümlelerdir.
Sizin yeni farkına vardıklarınızı ben çoktan tecrübe etmiştim.
Bu notları ve çalışmasıyla hukuk kazanacağını düşünüyor.
Azımsama Cümlesi
Bir şeyin sayı ve miktar olarak az ve yetersiz olduğunu ifade eden cümlelerdir.
Bu çabaya rağmen bu izlenme sayısı hayal kırıklığıydı.
Saatlerdir çalışıp sadece 10 soru çözmüş olamazsın.
Tahmin Cümlesi
Sonucunun bilinmediği bir olay ya da durumun nasıl sonuçlanacağına dair bir kişinin kendi görüşünü ifade eden cümlelerdir.
Annem beni defalarca aramıştır şimdi.
Memleketimize bahar gelmiştir artık.
Seneye bir milyon aboneye ulaşırım.
İhtimal (Olasılık) Cümlesi
Gerçekleşmesi kesin olmayan olay ve bir durumun gerçekleşme ya da gerçekleşmeme ihtimalini kestirmeyi ifade eden cümlelerdir.
Öğretmenime beni soran amcam olabilir.
Çözemediğim soruyu abim çözebilir.
Bu sene en soğuk kışı yaşayabiliriz.
NOT: İhtimal cümlelerinde bir ikilem vardır yani olay-durum gerçekleşebilir ya da gerçekleşmeyebilir.
Tahmin cümlelerinde ise olayın akışından hareketle bir sonuç görülmeye çalışılır ve kendinden “emin olma” durumu söz konusudur.
Ön Yargı (Peşin Hüküm) Cümlesi
Bir durum ya da kişi hakkında önceden edindiğimiz olumlu ya da olumsuz yargıların ifade edildiği cümlelerdir. Bu türde cümleler önceden peşin hüküm içerir.
Bu işi başardığımda herkes eminim benden bahsedecek.
Bizi görünce yine yaramazlık yapacak.
Bu takım şampiyon olacak donanıma sahip değil.
Değerlendirme Cümlesi
Herhangi bir sanatçı ya da onun bir eseri hakkında görüşlerin ifade edildiği cümlelerdir.
Şarkılarıyla dillere destan olan sanatçının son eseri vasat düzeyde.