Türk kelimesi ;türeyen,çoğalan,miğfer,güçlü,erdemli,olgun anlamına gelir.Türk kelimesi Çin ,Bizans, Arap, Pers (İran) kaynaklarında geçer.
TÜRK GÖÇLERİNİN NEDENLERİ
- Çin ve Moğol baskısı
- Kuraklık (iklim değişikliği )
- Yeni yerler görme isteği
- Nüfusun artması
- Türk cihan hâkimiyeti iddiası
- Boylar arası mücadele
- Göç eden bir boyu diğerinin de takip etmesi
TÜRK GÖÇLERİNİN SONUÇLARI
- Kültürel etkileşim yaşanmıştır.
- Göç eden Türklerin dil ve din yapısında değişiklikler olmuştur.
- Türk tarihinin bir bütün içinde incelenmesi zorlaşmıştır.
- Gidilen bölgelerde Türkler devlet kurmuşlardır.
- Bilinen ilk Türk boyu İskitler’dir. Günümüzde Rusya’da yaşayan Yakut Türkleri İskitlerin torunları olarak kabul edilir. Bozkırın Kuyumcuları olarak bilinirler.
- Bilinen ilk Türk devleti ise Asya Hun Devleti’dir.
ASYA HUN DEVLETİ
- Başkenti Ötüken’dir. Türklerin milli başkentidir.
- En bilinen hükümdarı Mete Han’dır.
- Türk tarihinde bütün Türk boylarını bir bayrak altında toplayan ilk devlettir.
- Mete Han bulduğu onluk sistem sayesinde kalabalık ve düzensiz Çin ordularını mağlup edip onları vergiye bağlamıştır.(Milli benliklerini kaybetmemek kalabalık Çin nüfusu içinde asimile olmamak için)
- Metehan ‘ın ölümünden sonra devlet ikiye ayrılmıştır.
KAVİMLER GÖÇÜ SONUÇLARI
- Doğu imparatorluğu ikiye ayrıldı.
- Avrupa’nın bugünkü milletleri oluştu.
- Avrupa da Hristiyanlık yayıldı.
- Avrupa da feodalite rejimi (derebeylik)ortaya çıktı.
- Avrupa Hun devleti kuruldu.
- İlk Çağ kapandı Orta çağ açıldı.
AVRUPA HUN DEVLETİ
- En önemli hükümdarı Attila’dır.
- Attila Doğu Roma üzerine yaptığı seferler sonucu bu devleti Margos ve Anatolyus Antlaşmaları ile vergiye bağladı. Daha sonra ise Roma’ya kadar gelmiştir. Ancak;
- Papa’nın ricası,
- Doğu’da Sasani tehlikesinin bulunması,
- Roma’nın Hıristiyanlarca kutsal kabul edilmesi,
- Batının gücünü kırdığına inanması gibi sebeplerden dolayı Roma’yı almaktan vazgeçti.
- Atilla’ya bu olaydan sonra Hıristiyanlar tarafından Tanrı’nın Kamçısı unvanı verildi. Ayrıca Almanların Nibelungen Destanı’nda Attila “ Etzel” olarak geçmektedir. Nibulengen destanı Hun-Burgond mücadelesini anlatmaktadır.
AVARLAR (JUAN JUAN)
- İstanbul’u kuşatan ilk Türk devletidir.(Sasaniler ile birilikte)
- Avarlar Hunlar gibi hem Orta Asya’da hem de Avrupa da devlet kurmuşlardır.
PEÇENEKLER
- Devlet kuramamışlardır.
- 1071 Malazgirt Savaşı sırasında taraf değiştirerek savaşın kazanılmasını sağlamışlardır.
- Bizans’ta ücretli askerlik yapmışlardır.
KUMANLAR
- Oğuzlar ile yaptıkları mücadeleler Dede Korkut hikâyelerine, Ruslarla yaptıkları mücadelelerle İgor destanına konu olmuştur.
SİBİRLER
- Bugünkü Sibirya’ya adını veren Türk boyudur. Sibir veya Sabar “Yolundan sapan” demektir.
BULGARLAR
- İtil Bulgarları: İslamiyeti kabul ettiler. İlk Müslüman Türk Devleti’dir.(Almış Han zamanında)(2015 Müfredat Değişikliğidir.)
- Tuna Bulgarları: Hıristiyanlığı kabul ettiler. Çar Unvanını kullanan ilk Türk devletidir.
ORTA ASYA’DA KURULAN TÜRK DEVLETLERİ VE BOYLARI
KÖKTÜRKLER
- Kurucusu Bumin Kağan’dır.İl kağan Unvanıyla başa geçmiştir.
- Türk adıyla kurulmuş ilk Türk devletidir.
- Orta Asya’dan Bizans’a ilk elçi gönderen (yani ilk diplomasiyi başlatan) devlettir. Elçinin adı Manyak’tır.
- Asya Hunları’ndan sonra Orta Asya’da siyasi birliği kuran ikinci Türk devletidir.
- İpek yoluna hâkim olabilmek için Akhunlar’a karşı Sasanilerle, Sasaniler’e karşı Bizans’la işbirliği yapmıştır. Zamanla Çin Devleti tarafından yıkılmışlardır.
Bu esaret döneminde Çin e karşı ilk istiklal hareketini Kürşad başlatmıştır.(İlk milli istiklal ayaklanmasıdır.) Kürşad’dan hariç Nişufu denilen bir askerde isyan etmiştir.
KUTLUKLAR (II.KÖKTÜRK)
- Orhun Abideleri bu devletin zamanında yazılmıştır.
- Batılıların “Türklerin Bismarc’ı” dedikleri Vezir Tonyukuk bu dönemde yetişmiştir.
UYGURLAR
- Türk tarihinde ilk kez din değiştiren devlettir. (Budizm, Manihaizm )
- İlk defa yerleşik hayata geçen Türk devletidir.
- Zamanla savaşçılık özelliklerini kaybettiler.
- Harf hareketli matbaayı kullandılar.
- Türk tarihinde ilk defa kütüphane kurdular.
- İlk örgün eğitim kurumlarını oluşturdular.
- İlk defa Türk tiyatrosunun temelleri attılar. Yine şan, opera ve pandomim sanatlarında ileri gittiler.
- Moğolları devlet yönetiminde etkilediler. Moğollar Uygurlar için “ Hocam” ifadesini kullanmışlardır.
- Töreleri yazılı hale getirdiler.
- Türk tarihinde bankacılığın temellerini attılar.
- Çinlilerin Uygur veya Tatar tuzu olarak nitelendirdikleri Nişadır denilen madeni kullandılar.
KIRGIZLAR
- Dünyanın en uzun destanı olan Manası oluşturdular.
- Cengiz Han’a itaat eden ilk Türk devletidir.
- Ölülerini yakan tek Türk kavmidir.
OĞUZLAR
- Büyük ve Anadolu Selçuklu ile Osmanlı yı kuran boydur.
- Müslüman olanına Türkmen denir.
- Oğuz adından ilk defa Orhun Abideleri’nde bahsedilir.
- Hristiyan Oğuza “Uz” denir. Günümüzde Uzlar Romanya’nın Dobruca bölgesinde Gagauz Türkleri olarak yaşamlarını sürdürmektedir.
KARLUKLAR
- İslamiyeti kabul eden ilk Türk boyudur
- Karahanlılar devletinin kurulmasında ve Talas Savaşı’nın kazanılmasında etkili olmuşlardır.
HAZARLAR
- Museviliği kabul eden ilk ve son Türk devletidir.
- Kürk Yolu’nu kullanarak zenginleşmişlerdir.
- Ordularına ücretli askerler almışlardır.
- Hazar denizine ismini vermişlerdir.
- Yaşadıkları döneme Hazar Barış Çağı denilmiştir.
- Müslüman Araplarla savaşarak İslamiyet’in Kafkasya da yayılmasını bir süreliğine engellediler.
- Hazarların içinde yaşayan Müslümanları yönetenlere Hazz adı verilmiştir.
- Günümüzde Polonya’da Karaim veya Karaçay Türkleri olarak varlıklarını sürdürmektedirler
TÜRGİŞLER
- Baga Tarkan kendi adına para bastırdı.
- Hazarlar gibi Müslüman Araplarla savaşarak İslamiyet’in Orta Asya’da yayılmasını bir süreliğine engellediler.
AKHUNLAR ( EFTALİTLER)
- Afganistan’da kurulmuştur.İranlılar tarafından Eftalit olarak isimlendirilmişlerdir.
- Bir süre İpek yoluna hakim olmuşlardır.Hindistan bölgesine ilk egemen olan Türk devletidir.
BAŞKURTLAR
- 1736-39 yılları arasında Rusya’ya başkaldırmışlardır. Günümüzde Rusya’ya bağlı Başkurdistan Devleti olarak yaşamlarını sürdürmektedir.
İSLAM ÖNCESİ KÜLTÜR VE MEDENİYETİ
- DEVLET YÖNETİMİ
- HÜKÜMDAR
- Sembolleri
- Otağ (çadır)
- Nevbet (davul)
- Örgün(taht)
- Asa
- Kotuz (sorguç)
- Ordu
- Toy (ziyafet)
- Kama
- Kemer
- Tuğ (sancak)
- Yay
- Kılıç
- Unvanları
- Kağan
- Hakan
- Han
- Erkin
- İlig
- İdikut
- İlteber
- İlteriş
- Yabgu
- Tanhu
- Şanyü
- Hükümdarın görevleri
- Ülkenin bağımsızlığını korumak
- Kurultaya başkanlık etmek
- Törelerin değişmesi için kurultaya istek göndermek
- Ordunun başında sefere çıkmak
- Töreleri uygulamak
Gök tanrının hükümdarı donattığı yetkiler:
- Kut: Siyasi Küç (güç): Askeri Ülüş (ülüg): Ekonomik kuvvet
- DEVLET GÖREVLİLERİ
- Ayuki: hükümet
- Ayguci: vezir
- Apa: sivil yönetici
- Tudun: vergi memuru
- Tamgacı: yazıcı
- Ağılığ: hazineden sorumlu
- Tarkan: komutan
- Sübaşı: Oğuzlar’da komutan
- Yargan: yargıç
- Yarlığ: hakanın emri
- Tigin: hükümdarın oğlu
- Ataman (İnanç)( İnal) Tiginlerin eğitiminde sorumlu devlet görevlisi.
- Şad: hanedan üyesi komutan
- Tutuk: askeri vali
- Otacı: tabip
- Böri: kağan muhafızları
- İKİLİ TEŞKİLAT (FEDERATİF DEVLET ANLASYIŞI )
Batı: Yabgu batı kanadı sorumlusu Doğu: Hakan
Federatif devlet anlayışı bulunur. Yani batı içişlerinde serbest dış işlerinde doğuya bağlıdır.
- KURULTAY (TOY,KENGEŞ)
- Hükümdarı seçer ve törelere uymayan hükümdarları görevinden azleder.
- Hükümdarın isteği ile töreleri değiştirir.
- Savaş barış antlaşma gibi devlet ve toplumsal kararlar alır.
Üyeleri şunlardır;
- Hakan
- Hatun: Elçi kabul eder, asker ve sarayı var, devleti yönetir.
- Hanedan üyeleri
- Boy beyleri
- İleri gelenler
- Komutanlar
Kurultay’a katılan tüm üyelere Toygun adı verilir.
- HUKUK
- Sözlü hukuk kurallarına töre denir.
- Töreleri yazıya geçiren Uygurlar’dır.
- Töreler hakanın isteği ile kurultayın kararıyla değişir.
- Göçebe yaşamdan dolayı hapis cezaları kısadır.
- Töreye hakan da dâhil herkes uymak zorundadır.
- SOSYAL HAYAT
- Managomi tipi evlilikler görülür
- Halkın kaldığı çadırlara yurt adı verilir
- Toplumsal sıralama şöyledir.(Yukarıdan aşağıya)
- İl : devlet
- Budun : millet
- Boy: bod
- Urug: sülale
- Oguş : aile
Göçebe yaşamın sonuçları;
- Savaşçılık özelliği artmıştır.
- Yazı geç kullanılmıştır.
- Sınıf farklılıkları görülmez.
- Hayvan üslubu kullanılır.
- Mimari bulunmaz.
- Sanat eserleri taşınabilir malzemeden yapılır.
- Hapis cezaları kısadır.
- DİN VE İNANIS
- DİNLER
- Gök tanrı
- Hrıstiyan
- Musevilik
- Maniheizm
- İslamiyet
- Budizm
- İNANÇ
- Atalar kültü: Öldükten sonra ataları ziyaret etme.
- Doğalar kültü: Doğadaki bazı varlıkların kutsal olduğuna inanma.
- Şamanizm : Büyü,sihir.
- Totem :
- KAVRAMLAR
- Kült: İnanç
- Kurgan: Mezar
- Balbal: Mezartaşı (bengütaş)(Akkoyunlular ve Karakoyunlular bu geleneği sürdürmüşlerdir.)
- Kam(baksı): Din adamı
- Şaman: Din adamı
- Tamu: Cehennem
- Uçmağ: Cennet
- Eşük: Kefen
- Yuğ: Cenaze töreni
- ORDU
Onlu sistem sıralaması
- On takım onbaşı
- Yüz bölük yüzbaşı
- Bin tabur binbaşı
- Onbin tümen tümenbaşı
Türklerin onlu sistemi kullanılmasıyla beraber hemen hemen bütün Türk ve dünya devletleri bu sistemi kullandı.
- Türkler dünyayı en çok askerlik alanında etkiledi.
- Ordu-millet anlayışı bulunur.
- Savaş öncesi düşmanın durumunun öğrenilmesi amacıyla Yelme adı verilen keşif birlikleri gönderilir.
- Ordu, Hilal (turan),Sahte Ricat (geri çekilme) Kurt Kapanı ve Pusu taktikleri kullanmıştır.
- EKONOMİ
| PARA | CİNSİ | DEVLET |
| Yarmak | Bez | Köktürkler |
| Kamdu | Bez | Köktürkler |
| Kuanpoyu | Bez | Uygurlar |
| Çav | Kağıt | Uygurlar |
| Böz | Bez | Uygurlar |
Not: Türk tarihinde parayı ticarette bir değişim aracı olarak kullanan ilk devlet Köktürkler’dir.
- SANAT
- Minyatür
- Fresko:duvar resmi (Bu resimle uğraşanlara Bedizci denir.)
- Çadırcılık
- Dokumacılık
- Halıcılık
- Maden işlemeciliği
- Çinicilik
- Heykel (balbal taşlarının yontulması)
- YAZI DİL VE EDEBİYAT
- Alfabe;
- Köktürk (Orhon)
- Uygur
- Çin
- Soğd (İran)
- Kiril
- Fars
- Arap
- Latin
- EDEBİYAT
YAZILI EDEBİYAT
1.ORHUN ABİDELERİ
- 8.yy yazılmıştır.
- Moğolistan’da bulunur.
- Türk tarihi ve edebiyatının ilk yazılı örneğidir.
- W.Thomsen tarafından okunmuştur.
- Hükümdarın halka karşı görevleri anlatılır.
- Vezir Tonyukuk (725) Bilge Kağan (732) ve Kültigin (735) adına Yollug Tigin tarafından dikilmiştir.
- İlk Türk tarihçisi ve yazarı vezir Tonyukuk’dur.
- Runik yazı çeşidindeki işaretler kullanılmıştır
- Bir tarafı Türkçe bir tarafı Çince’dir.
- Kutluklar zamanında dikilmiştir.
2.Şine Uşu ,Karabalgasun Moyen-Çur ve Taryat (Terhin): Uygurlara aittir.
3. Yenisey Yazıtları: Kırgızlara aittir.
SÖZLÜ EDEBİYAT
- Sav: Atasözü
- Koşuk: Kopuz (saz) eşliğinde söylenen şarkılar)
- Sagu: Ağıt
- Hikaye : Dede korkut (Oğuz –Kıpçak mücadelesi)
- Destanlar
- ALPER TUNGA/ŞU : İSKİTLER
- ERGENEKON/BOZKURT: KÖKTÜRKLER
- OĞUZ KAĞAN: ASYA HUN
- TÜREYİŞ VE GÖÇ : UYGURLAR
- ATTİLLA /SİHİRLİ GEYİK: AVRUPA HUN
MANAS : KIRGIZLAR